Տեսնել Աստղակենսաբանութիւն էջի աղբիւրը

[[Պատկեր:DNA animation.gif|thumb|Տիեզերքին մէջ նուկլեինաթթուներէն բացի կրնան ըլլալ կեանքի տեղեկութիւնը կրող այլ միացութիւններ եւս<ref name="AstroDNA">{{cite web|url=http://www.astrobio.net/news/article2168.html|title=Launching the Alien Debates (part 1 of 7)|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|date=դեկտեմբերի 8, 2006|work=Astrobiology Magazine|publisher=NASA|dead-url=404|archiveurl=http://web.archive.org/20070929093356/www.astrobio.net/news/article2168.html|archivedate=2007-09-29}}</ref>:]]
'''Աստղակենսաբանութիւն''' ('''էքզոկենսաբանութիւն'''), գիտութիւն, որուն ուսումնասիրման առարկան [[կեանք]]ի ծագումը, բնաշրջումն ու տարածումը [[տիեզերք]]ի մէջ: Աստղակենսաբանութիւնը կը հիմնուի [[բնագիտութիւն|բնագիտութեան]], [[քիմիագիտութիւն|քիմիագիտութեան]], [[Աստղագիտութիւն|աստղագիտութեան]], [[Կենսաբանութիւն|կենսաբանութեան]], [[կազմուած մարմիններու եւ անոնց շրջապատի փոխյարաբերութեանց ուսումնասիրութիւն|կազմուած մարմիններու եւ անոնց շրջապատի փոխյարաբերութեանց ուսումնասիրութեան]], [[Հնէաբանութիւն|հնէաբանութեան]], [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութեան]] եւ [[Երկրաբանութիւն|երկրաբանութեան]] նուաճումներու վրայ՝ նպատակ ունենալով ուսումնասիրել այլ [[մոլորակ]]ներուն վրայ կեանքի ծագումի հաւանականութիւնը<ref>[http://www.itwire.com.au/content/view/11647/1066/ iTWire - Scientists will look for alien life, but Where and How?]</ref><ref>{{cite book |title=The life and death of planet Earth |last=Ward |first=P. D. |authorlink= |coauthors=Brownlee, D. |year=2004 |publisher=Owl Books |location=New York |isbn=0805075127 |pages= }}</ref>: Շատ խնդիրներու լուծման ժամանակ մարդու տիեզերական տարածութիւն աշխուժ մուտք ունենալու հետեւանքով աստղակենսաբանութիւնը սերտօրէն կ'առնչուի [[Տիեզերական կենսաբանութիւն|Տիեզերական կենսաբանութեան]] եւ [[Տիեզերական բժշկութիւն|Տիեզերական բժշկութեան]] հետ: Աստղակենսաբանութիւնը կ'որոնէ կեանքի համար բարենպաստ պայմաններ ինչպէս [[Արեգակնային համակարգ]]ին մէջ, այնպէս ալ անոր սահմաններէն դուրս եւ կեանքի զարգացման հաւանականութիւնը երկրի եւ տիեզերքի բարդ պայմաններուն մէչ<ref name="about">{{cite web|url=http://astrobiology.nasa.gov/about-astrobiology/|title=About Astrobiology|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|date=հունվարի 21, 2008|work=NASA Astrobiology Institute|publisher=NASA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150719045107/https://astrobiology.nasa.gov/about-astrobiology/|archivedate=2015-07-19|dead-url=yes}}</ref> (ինչպէս նաեւ [[նախակենսաբանական քիմիագիտութիւն|նախակենսաբանական քիմիագիտութեան]] ապացոյցներու որոնումին եւ լապորատոր ու գործնական հետազօտութիւններ [[երկիր|երկրի]] վրայ կեանքի զարգացման վաղ շրջաններու ուսումնասիրման համար):

== Ծագումնաբանութիւն ==
''Աստղակենսաբանութիւն'' հասկացողութիւնը յառաջացած է [[հին յունարէն]]` ἄστρον, աստրոն` աստղ, βίος պիոս` կեանք եւ λογία, լոկիա` գիտութիւն բառերէն: «Աստղակենսաբանութիւն» հասկացողութեան տարբեր հոմանիշներ կան, բայց անոնք բոլորն ալ իրենց մէջ կը ներառեն [[կենսաբանութիւն]]ը եւ [[աստղագիտութիւն]]ը բառերը: «Էքզոկենսաբանութիւնը» հոմանիշ հասկացողութիւնը յառաջացած է [[հին յունարէն]]` Έξω, էքզօ` արտաքին, βίος, պիոս` կեանք եւ λογία, լոկիա` գիտութիւն բառերէն: Անցեալին օգտագործուած է նաեւ մէկ այլ հասկացողութիւն՝ քսենոկենսաբանութիւնը (այսինքն այլմոլորակայիններու կենսաբանութիւն): Այդ բառը յօրինած է ֆանտաստ գրող [[Ռոպերթ Հայնլայն]]ը իր «Աստղային գազան» վէպին մէջ<ref>{{cite journal |author=Heinlein R and Harold W |url=http://www.jstor.org/stable/1708323 |title=Xenobiology |journal=Science |date=հուլիսի 21, 1961 |page=223 and 225 |accessdate=2011 թ․ հունվարի 16}}</ref>:

== Նկարագրութիւն ==
[[Պատկեր:ALH84001 structures.jpg|մինի|Մարսի երկնաքար ALH84001-ը ունի միքրոսքոպիկ գոյացումներ, որոնք կրնային ստեղծուիլ միքրոօրկանիզմներու կողմէ:]]
Կա՞յ արդեօք [[կեանք]] [[տիեզերք]]ի մէկ այլ մասին մէջ: Այդ ենթադրութիւնը կը հանդիսանայ ապացուցուող եւ հետեւաբար գիտական հետազօտութիւններու ազդեցիկ ուղղութիւն է: Ներկայիս աստղակենսաբանութիւնը կը հանդիսանայ ձեւականացած հետազօտութիւններու ուղղութիւն: [[NASA|NASA-ի]] հետաքրքրութիւնը այս գիտական ճիւղի նկատմամբ սկսաւ տիեզերական ծրագիրի զարգացման հետ մէկտեղ: [[1959]] թուականին [[NASA|NASA-ն]] ֆինանսաւորեց էքզոկենսաբանութեան իր առաջին ծրագիրը, իսկ [[1960]] թուականին ստեղծեց էկզոկենսաբանութեան<ref name="about" /><ref>{{cite book |title=The Living Universe: NASA and the Development of Astrobiology |author=Steven J. Dick and James E. Strick |publisher=Rutgers University Press |location=New Brunswick, NJ |year=2004}}</ref> ուսումնասիրման համար ծրագիր: [[1971]] թուականին [[NASA|NASA-ն]] ֆինանսաւորեց [[SETI]] առաջարկը, որուն նպատակն էր ուսումնասիրել այլմոլորակային [[ռատիօազդանշան]]ները: [[1976]] թուականին սկսած Վիքինկ ծրագիրը իր մէջ կը ներառէր 3 կենսաբանական փորձեր եւ որոնք ուղղուած էին [[Մարս]]ի վրա կեանքի գոյութեան ապացոյցներու փնտռելուն: [[1997]] թուականին [[Mars Pathfinder]] գիտական սարքը վայրէջք կատարելով [[Մարս]]ի վրայ հաւաքեց ապարաշերտի նմուշներ, որուն նպատակն էր յայտնաբերել [[մանրէներ]]ու քարացած<ref>{{cite paper | url=http://exobiology.nasa.gov/ssx/Selected_Research/exopaleo_for_pathfinder.html | title=Exopaleontology at the Pathfinder Landing Site| authors=Jack D. Famer, David J. Des Marais, and Ronald Greeley | publisher=[[NASA Ames Research Center]] | date=սեպտեմբերի 5, 1996 | accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 21–ին}}</ref> մնացորդներ ապարներու մէջ:

[[21-րդ դար]]ու աստղակենսաբանութիւնը դարձաւ [[NASA|NASA-ի]] եւ [[Եւրոպական տիեզերական գործակալութիւն|Եւրոպական տիեզերական գործակալութեան]] մէջ աճող հետազօտական առաքելութիւններու կեդրոն([[Արեգակնային համակարգ]]ի ուսումնասիրութիւն): [[2001]] թուականին [[Իտալիա|Իտալիոյ]] մէջ<ref>{{cite web|url=http://www.esa.int/esaCP/Pr_27_2001_p_EN.html|title=First European Workshop on Exo/Astrobiology|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|year=2001|work=ESA Press Release|publisher=European Space Agency|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121018182010/http://www.esa.int/esaCP/Pr_27_2001_p_EN.html|archivedate=2012-10-18|dead-url=yes}}</ref> տեղի ունեցաւ առաջին եւրոպական սեմինարը աստղակենսաբանութեան թեմայով, որուն արդիւնքը եղաւ [[Աւրորա (ծրագիր)|Աւրորա]]<ref>{{cite journal |title=ESA Embraces Astrobiology |journal=Science |date=հունիսի 1, 2001 |volume=292 |number=5522 |page=1626-1627 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/292/5522/1626?maxtosho= |doi=10.1126/science.292.5522.1626}}</ref> ծրագիրը: Ներկայիս [[NASA|NASA-ն]] կը վերահսկէ NASA-ի աստղակենսաբանութեան ինստիտուտը: Ամբողջ աշխարհին վրայ երթալով աւելի շատ համալսարաններ կը սկսին իրենց կրթական ծրագիրներուն մէջ մտցնել աստղակենսաբանութիւնը։ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ-ու]] [[Արիզոնայի համալսարան]]ն է<ref name="astrobiology.asu.edu">{{Cite web |url=http://astrobiology.asu.edu/Astrobiology/Home/Home.html |title=Astrobiology at Arizona State University |accessdate=2016-06-20 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719141026/http://astrobiology.asu.edu/Astrobiology/Home/Home.html |dead-url=yes }}</ref>, [[Փենսիլուանիայի համալսարան]]ը, [[Ուոշինկթընի համալսարան|Ուոշինկթընի]] եւ [[Մոնթանա]] նահանգի համալսարանները, [[Մեծ Բրիտանիա|Մեծ Բրիտանիոյ]] [[Քարտիֆֆի համալսարան]]ը (ստեղծուած է աստղակենսաբանութեան կեդրոն)<ref name="case.glam.ac.uk">{{Cite web |url=http://case.glam.ac.uk/CASE/Degrees/AstroBio.html |title=CASE Undergraduate Degrees |accessdate=2016-06-20 |archive-date=2007-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071028062808/http://case.glam.ac.uk/CASE/Degrees/AstroBio.html |dead-url=yes }}</ref>, [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] մէջ Նոր Հարաւային Ուելսի համալսարանը<ref name="aca.unsw.edu.au">[http://aca.unsw.edu.au The Australian Centre for Astrobiology, University of New South Wales]</ref><ref name=" www.ras.ru">[http://www.ras.ru/presidium/documents/directions.aspx?ID=3fbd5602-aa2f-4957-af09-6ca2e10d8b6e ]</ref>: [[Ռուսաստան]]ի մէջ [[2010]] թուականէն [[Ռուսաստանի գիտութիւններու ակադեմիա|ՌԳԱ]]-յի նախաձեռնութեամբ կազմաւորուեցաւ աստղակենսաբանութեան գիտական խորհուրդ<ref>Об организации Научного совета РАН по [http://www.ras.ru/presidium/documents/directions.aspx?ID=3fbd5602-aa2f-4957-af09-6ca2e10d8b6e астробиологии]</ref>:

Աստղակենսաբանութեան եւ հետեւող աստղագիտութեան նուաճումներու ինչպէս նաեւ մեծ քանակութեամբ [[էքստրեմոֆիլներ]]ու յայտնաբերումը, որոնք օժտուած էին մեծ դիմացկունութեամբ բերին այն եզրակացութեան, որ [[կեանք]]ը կրնայ ծաղկիլ եւ զարգանալ շատ [[մոլորակ]]ներու վրայ եւ իրենց [[արբանեակ]]ներուն մէջ: Ներկայիս մեծ ուշադրութեան արժանացած է [[Մարս (մոլորակ, արեւմտահայերէն))|Մարս]] մոլորակը, իր [[երկիր|երկրին]] մօտ ըլլալու եւ երկրաբանական պատմութեան պատճառով: Կան բազմաթիւ ապացոյցներ, որ նախկինին [[Մարս (մոլորակ, արեւմտահայերէն)|Մարսի]] վրայ գոյութիւն ունեցած է զգալի քանակութեամբ [[ջուր]], որ կը դիտարկուի որպէս կեանքի գոյութեան որոշիչ նախապայման [[ածխածին]]ի հիման վրայ<ref name="autogenerated1">[http://www.pbs.org/wgbh/nova/mars/essential.html NOVA | Mars | Life’s Little Essential | PBS]</ref>:

Կեանքի յայտնաբերման ուղղուած առաքելութիւններէն էին՝ [[Վիքինկ (մոտուլ)|Վիքինկ]] եւ [[Պիկլ 2]] մոտուլները, որոնք ուղարկուած էին դէպի [[Մարս (մոլորակ, արեւմտահայերէն)|Մարս]]: Վիքինկներու աշխատանքներէն կարելի է ենթադրել, որ անոնց վայրէջքի տեղամասին վրայ [[միքրօօրկանիզմներ]]ու քանակը շատ փոքր է կամ ընդհանրապէս չկայ: Պիկլ 2 մոտուլը ըստ երեւոյթի յաջողութեամբ վայրէջք կատարա է, բայց կապ չէ հաստատած [[Երկիր|Երկրի]] հետ: Աստղակենսաբանութեան մէջ մեծ դեր պէտք է խաղար Jupiter Icy Moons Orbiter առաքելութիւնը, որ նախատեսուած էր [[Երեւակ (մոլորակ)|Երեւակ]] [[Երեւակի արբանեակներ|սառոյցէ արբանեակներու]] ուսումնասիրման համար, բայց այս օրագիրը չիրականացուեցաւ: [[2008]] թուականին [[Ֆենիքս վայրէջքային մոտուլ]]ը կ'ուսումնասիրէր [[Մարս (մոլորակ, արեւմտահայերէն)|Մարսի]] ապարաշերտը մանրէային հետքերու յայտնաբերումին, ինչպէս նաեւ [[ջուր]]ի յայտնաբերման նպատակով: Այս առաքելութեան գլխաւոր ձեռքբերում կարելի է համարել սառոյցի յայտնաբերումը ապարներու հաստ շերտի տակ եւ անոր քիմիական վերլուծումը:

[[2011]] թուականի Նոյեմբերին [[NASA|NASA-ն]] արձակեց [[Curiosity]] մարսագնացը, որ կը շարունակէ կեանք փնտռել [[Մարս (մոլորակ, արեւմտահայերէն)|Մարսի]] վրայ: [[Եւրոպական տիեզերական գործակալութիւն]]ը կը կառուցէ [[ExoMars]] մարսագնացը, որ կը ծրագրուի մեկնարկել [[2018]] թուականին:

[[Միջազգային տիեզերական միութիւն (MAC)|Միջազգային տիեզերական միութիւնը (MAC)]] պարբերաբար կ'իրականացնէ մեծ միջազգային խորհրդաժողովներ: 51-րդ յանձնաժողովի միջոցով «Կենսատիեզերագնացութիւն, ոչ երկրային կեանքի փնտռտուք» թեմայով, որ ստեղծուած է [[1982]] թուականին MAC-ի կողմէ այլմոլորակային կեանքի եւ [[բանականութիւն|բանականութեան]] յայտնաբերման աշխատանքներու դասաւորութեան համար եւ ներկայիս կ'աշխատի [[Հաուայեան աստղագիտութեան ինստիտուտ]]ի պազայի հիման վրայ:

== Մեթոտաբանութիւն ==
=== Խնդիրի Նեղացում ===
Այլ [[մոլորակ]]ներու վրայ կեանք յայտնաբերելու համար անհրաժեշտ է փոքրացնել խնդիրի ծաւալը, որուն համար տարատեսակ ենթադրութիւններ կ'ըլլան: Առաջինը կը կայանայ, թէ մեր [[կալաքթիկա]]յի մէջ կենդանի օրկանիզմներու ճնշող մեծամասնութիւնը հիմնուած է [[ածխածին]]ի վրայ<ref>{{cite web|url=http://library.thinkquest.org/C003763/index.php?page=interview07 |title= Polycyclic Aromatic Hydrocarbons: An Interview With Dr. Farid Salama |accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին |year=2000 |work=Astrobiology magazine }}</ref>, բայց նաեւ չի բացառուիր ոչ ածխածնային կեանքի ձեւերու գոյութիւնը: Այս եզրակացութիւնը կը հիմնուի այն փաստին վրայ, որ ածխածինը տարածուածութեամբ չորրորդ տարրն է [[տիեզերք]]ի մէջ եւ ան թոյլ կու տայ իր շուրջը յառաջացնել ամենաբազմազան [[մոլեքուլ]]ներ: Ածխածինի [[աթոմ]]ներու իրար հեշտութեամբ միանալու ունակութիւնը թոյլ կու տայ ստեղծել ցանկացած երկարութեան եւ բարդութեան մոլեքուլներ: Յաջորդ ենթադրութիւնը ջուրի առկայութիւնն է հեղուկ վիճակի մէջ: Ջուրը տարածուած նիւթ է, որ պարտադիր պայման է բարդ ածխածնային միացութիւններու յառաջացման համար, որոնք վերջնական ելքով կը բերեն կեանքի յառաջացումը: Խումբ մը հետազօտողներ կ'առաջարկեն նաեւ դիտարկել [[ամոնիակ]]ային [[միջավայր]]ը կամ ջրա-ամոնիակային խառնուրդները, քանի որ ատիկա կ'ապահովէ կեանքի համար ջերմաստիճանային մեծ միջակայք եւ այդ ձեւով կը մեծցնէ թաքուն աշխարհներու քանակը: Այդ միջավայրը կը համարեն նպաստակոր ինչպէս ածխածնային, այնպէս ալ ոչ ածխածնային կեանքի համար: Երրորդ ենթադրութիւնը [[Արեգակ|արեւին]] նման [[աստղ]]երու փնտռտուքն է: Շատ մեծ աստղերը ունին յարաբերակաօրէն կարճ կեանքի տեւողութիւն, եւ ատիկա կեանքին չի տար բաւարար ժամանակահատուած զարգանալու համար: Շատ փոքր աստղերը կ'անջատեն այնքան քիչ ջերմություն, որ մոլորակները շատ մօտ պէտք է գտնուին բաւարար քանակութեամբ ջերմութիւն ստանալու համար, որ իր հերթին կը նշանակէ, որ մոլորակը կրնայ բռնուիլ աստղի մակընթացային ուժերու կողմէ<ref>{{cite web|url=http://www.redorbit.com/news/display/?id=223364&source=r|title=M Dwarfs: The Search for Life is On|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|date=օգոստոսի 29, 2005|publisher=Red Orbit & Astrobiology Magazine|dead-url=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522053939/http://www.redorbit.com/news/display/?id=223364&source=r|archivedate=2011-05-22}}</ref>: Առանց [[մթնոլորտ]]ի հաստ շերտի մոլորակի մէկ մասը միշտ կ'ըլլայ տաք, իսկ հակառակ կողմը` պաղ: Բայց [[2005]] թուականին կեանքի առկայութեան հարցը [[կարմիր թզուկներ]]ու շուրջը դարձեալ բարձրացաւ, քանի որ անոնք ունին կեանքի շատ երկար տեւողութիւն (մօտ 10 թրիլիոն տարի), եւ խիտ մթնոլորտի առկայութիւնը կը թոյլատրէ կեանքի գոյութիւնը: Ատիկա ունի մեծ նշանակութիւն, քանի որ կարմիր թզուկները շատ տարածուած են [[տիեզերք]]ի մէջ: Գիտնականներու գնահատականներով [[ծիր կաթին|մեր կալաքթիկայի]] աստղերու 10%-ը իրենց յատկանիշներով նման են Արեւին, իսկ մեզմէ 100 լոյսի տարի շառաւիղով կան այդպիսի մօտ հազար աստղեր: Այդ աստղերը կ'ըլլան կեանքի որոնման ճանապարհին հիմնական թիրախները: Քանի որ [[երկիր]]ը կը հանդիսանայ միակ յայտնի մոլորակը, որուն վրայ կայ կեանք, ապա անյայտ է, թէ արդեօք ճիշդ են եղած եզրահանգումները:

=== Աստղակենսաբանութեան Կառուցուածային Մասերը ===

==== Աստղագիտութիւն ====
[[Պատկեր:Artist's Concept of Exoplanet OGLE-2005-BLG-390L b.jpg|thumb|284x284px|OGLE-2005-BLG-390Lb էքզօմոլորակը, որ 20,000 լոյսի տարի հեռաւորութեան վրայ կը գտնուի(նկարիչի պատկերացումով):]][[Պատկեր:Kepler Space Telescope.jpg|thumb|Քեփլեր առաքելութիւնը նախատեսուած է էքզօմոլորակներու յայտնաբերման համար:]]
Աստղագիտութեան հետ կապուած բոլոր աստղակենսաբանութեան հետազօտութիւնները կապուած են [[Արեգակնային համակարգ]]ի սահմաններէն դուրս մոլորակներու յայտնաբերմանը ([[Էքզօմոլորակներ|էքզօմոլորակ]]): Փնտռտուքներու հիմնական պատճառը այն է, որ եթէ կյանքը յառաջացած է [[Երկիր|Երկրի]] վրայ, ապա անիկա կարող էր յառաջանալ նաեւ այլ, բայց նման պայմաններ ապահովուող մոլորակներու վրայ: Ատոր հետ կապուած կազմակերպման շրջանին մէջ կը գտնուին բազմաթիւ նախագիծեր, որոնք ուղղուած են Երկրին նման [[էքզօմոլորակներ]]ու յայտնաբերման համար: Առաջին հերթին ատոնք [[NASA|NASA-ի]] օրագիրներն են [[Terrestrial Planet Finder (արեւմմտահայերէն)|Terrestrial Planet Finder-ը]] (TPF) եւ [[ATLAST|ATLAST-ը]], ինչպէս նաեւ [[Եւրոպական տիեզերական գործակալութիւն|Եւրոպական տիեզերական գործակալութեան]] Darwin ծրագիրը: Գոյութիւն ունին աւելի դրամի կարօտօղ օրագիրներ, որոնք կը սահմանափակուին [[Երկիր|Երկրի]] վրայ տեղակայուած [[աստղադիտակ]]ներու օգտագործմամբ: Բացի ատկէ [[NASA|NASA-ն]] արդէն մեկնարկած է [[Քեփլեր]] առաքելութիւնը թուականի Մարտին, իսկ [[Ֆրանսական տիեզերական գործակալութիւն]]ը COROT արբանեակը [[2006]] թուականին: Ծրագրուած առաքելութիւններու նպատակը ոչ միայն Երկրի չափերով մոլորակներու յայտնաբերումն է, այլ նաեւ անկէ եկող լոյսի դիտարկումը լուսապատկերացոյց հետազօտման համար: Մոլորակի լուսապատկերը հետազօտելով կարելի է որոշել անոր մթնոլորտի հիմնական [[բաղադրութիւն]]ը եւ հետեւաբար գնահատած է անոր վրայ կեանքի գոյութեան հաւանականութիւնը: Իսկական մոլորակներու [[NASA|NASA-ի]] հետազօտական խումբը կ'օգտագործէ [[համակարգչային մոտելաւորում]]ը տարատեսակ մոլորակներու մոտելաւորման համար, որպէսզի պարզաբանուի թէ ատոնք ինչ տեսք կ'ունենան եթէ դիտուին [[Darwin|Տարուինի]] կամ [[Terrestrial Planet Finder|TPF]]-ի միջոցով<ref>{{cite web|url=http://vpl.astro.washington.edu/main/about_vpl.html|title=The Virtual Planet Laboratory|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|year=2008|publisher=NASA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160528230223/http://vpl.astro.washington.edu/main/about_vpl.html|archivedate=2016-05-28|dead-url=yes}}</ref>: Երբ այդ առաքելութիւնները սկսին տեղեկութիւններու հաւաքումը, մոլորակներէն ստացուած լուսապատկերները կը համեմատուին ստացուած իսկական մոլորակներու լուսապատկերներու հետ եւ կ'առանձնացուին այն յատկութիւնները, որոնք նպաստաւոր կ'ըլլան կեանքի զարգացման համար: Էքզօմոլորակի [[ֆոթօմեթրիա]]յի փոփոխութիւնը նոյնպէս կարող է տալ լրացուցիչ տեղեկութիւններ մոլորակի մակերեսի եւ մթնոլորտի բաղադրութեան մասին:

Տրեյքի հաւասարման միջոցով կարելի է գնահատել բանական կեանքով մոլորակներու քանակի մասին: [[Հաւասարում]]ը որոշում է բանական կեանքի առկայութեան հաւանականութիւնը որպէս այնպիսի յարաչափերու արտադրեալ, ինչպիսիք են մոլորակներու թիւը, որոնք կրնան ըլլալ բնակեցուած եւ այն մոլորակներու քանակը, որոնց վրայ կարող է յառաջանալ կեանք<ref>{{cite web|url=http://www.setileague.org/general/drake.htm|title=What is the Drake Equation?|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|last=Ford|first=Steve|month=August|year=1995|publisher=SETI League|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624004704/http://www.setileague.org/general/drake.htm|archivedate=2016-06-24|dead-url=yes}}</ref>:<math>N = R^{*} ~ \times ~ f_{p} ~ \times ~ n_{e} ~ \times ~ f_{l} ~ \times ~ f_{i} ~ \times ~ f_{c} ~ \times ~ L</math>

Ուր N-ը -- բանական [[հասարակութիւն]]ներու քանակն է, որոնք պատրաստ են կապ հաստատել,

R*-ը -- ամէն տարի յառաջացող աստղերու քանակն է(Արեւին նման աստղերու),

f<sub>p-ն</sub> - աստղերու քանակը, որոնք ունին իրենց շուրջը պտտող մոլորակներ,

n<sub>e-ն</sub> - մոլորակներու միջին քանակը (նաեւ արբանեակներու), որոնք ունին նպաստաւոր պայմաններ կեանքի յառաջացման համար,

f<sub>l-ը - </sub>նպաստաւոր պայմաններով մոլորակի վրա կեանքի յառաջացման հաւանականութիւնը<sub>,</sub>

f<sub>i-ն</sub> - մոլորակի վրայ բանական կեանքի ձեւերու յառաջացման հաւանականութիւնը, ուր կայ կեանք,

f<sub>c-ն</sub> - մոլորակներու քանակի յարաբերութիւնը (որուն բանական էակները ունակ են կապ հաստատել եւ կը փնտռեն զայն) այն մոլորակներու քանակին որոնց վրայ կայ բանական կեանք:

L-ը - այդպիսի հասարակութեան կեանքի տեւողութիւնը` այսինքն այն ժամանակահատուածը, որուն ժամանակ հասարակութիւնը գոյութիւն ունի, ի վիճակի է կապ հաստատել եւ կը ցանկանայ կապ հաստատել: Ներկայիս այս հավասարումը հիմնաւորուած է միայն տեսականօրէն եւ քիչ հաւանական է, որ անիկա մօտակայ ժամանակներս ունենայ գիտական յստակ հիմնաւորումներ: Առաջին R արտադրեալը կ'որոշուի աստղագիտական չափումներէ եւ կը հանդիսանայ պակաս քննարկուող մեծութիւն: Երկրորդ եւ երրորդ արտադրեալներու մասին ներկայիս կը կատարուի տեղեկութիւններու աշխուժ հաւաք (աստղեր մոլորակներով եւ մոլորակներ բարենպաստ պայմաններով): Մնացած արտադրեալները հիմնուած են բացառապէս ենթադրութիւններու վրայ: Այս բանաձեւի հիմնական թերութիւնն է, որ անիկա չի կրնար օգտագործուիլ տեսութիւն ստեղծելու համար. քանի որ կը պարունակէ ապացուցման չտրուող բաղադրիչներ: Միւս կապուած թեման է [[Ֆերմի փարատոքս]]ը, որ կ'ենթադէ, որ եթէ բանական կեանքը տարածուած է տիեզերքի մէջ, ապա պէտք է ատոր վառ ապացոյցները երեւէին: Այս փարատոքսի հիման վրայ ստեղծուած է SETI օրագիրը, որ կը փորձէ գտնել ռատիօազդանշաններ բանական այլմոլորակային հասարակութիւններէն: Աստղակենսաբանութեան հետազօտութիւններու այլ աշխուժ ճիւղ մըն է մոլորակային համակարգի ձեւաւորման ուսումնասիրումը: Կ'ենթադրուի, որ մեր [[Արեգակնային համակարգ]]ի առանձնաատկութիւնները կարող էին զգալիօրէն մեծցնել բանական կեանքի զարգացման հաւանականութիւնը մեր մոլորակին վրայ<ref>{{cite web|url=http://www.europlanet-eu.org/demo/index.php?option=com_content&task=view&id=58&Itemid=999|title=Jupiter: Friend or foe?|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|last=Horner|first=Jonathan|coauthors=Barrie Jones|date=օգոստոսի 24, 2007|publisher=Europlanet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924003836/http://www.europlanet-eu.org/demo/index.php?option=com_content&task=view&id=58&Itemid=999|archivedate=2015-09-24|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.spaceref.com/news/viewsr.html?pid=3910|title=The Role Of Astrobiology in Solar System Exploration|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|last=Jakosky|first=Bruce|coauthors=David Des Marais, et al.|date=սեպտեմբերի 14, 2001|work=NASA|publisher=SpaceRef.com|archiveurl=http://www.webcitation.org/65SpNiuEo|archivedate=2012-02-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1222|title=Coming Soon: "Good" Jupiters|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|last=Bortman|first=Henry|date=սեպտեմբերի 29, 2004|work=Astrobiology Magazine|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150423131319/http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1222|archivedate=2015-04-23|dead-url=yes}}</ref>: Բայց վերջնական եզրակացութիւններ մինչեւ օրս գոյութիւն չունին:

=== Կենսաբանութիւն ===
[[Պատկեր:Blacksmoker in Atlantic Ocean.jpg|մինի|Սեւ ծխողները կը պահպանեն որոշ միքրօօրկանիզմներու կեանքը Երկրի վրայ: Նմանատիպ գոյացումներ կրնան ըլլալ նաեւ այլ մոլորակներու վրայ:]]
Կենսաբանութիւնը եւ [[քիմիագիտութիւն]]ը, ի տարբերութիւն [[բնագիտութիւն|բնագիտութեան]] չեն թոյլատրեր հաւանականութիւններ եւ եզրակացութիւններ: Այսինքն կամ կենսաբանական երեւոյթները հնարաւոր են կամ ոչ: Կենսաբանները չեն կրնար ըսել, որ գործողութիւնը կամ երեւոյթը թուաբանականօրէն ապացուցուած ըլլալով պէտք է անպայման գոյութիւն ունենան իրական կեանքին մէջ: Կենսաբաններու համար եզրակացութիւններու հիմքը ակնյայտ է եւ անոնք ճշգրտօրէն կ'որոշեն, թէ ինչն է տեսական եւ ինչն է իրական: Մինչեւ [[1970]]-ական թուականները գիտնականները կը կարծէին, որ կեանքը ամբողջութեամբ կախուած է [[Արեգակ|Արեւի]] ուժէն: [[Բոյսեր]]ը Երկրի վրայ կ'օգտագործեն Արեւի ուժը [[ֆոթռսինթեզ]] իրականացնելու համար, որուն արդիւնքով [[ածխաթթու կազ]]էն եւ ջուրէն կ'առաջանան [[օրկանական նիւթեր]] ու [[թթուածին]]: Հետագային [[կենդանիներ]]ը կ'ուտեն բոյսերը՝ իրականացնելով [[ուժիի շրջապտոյտ]] [[սնունդի շղթայ]]ով: Նախկինին կ'ենթադրուէր, որ կեանքը [[ովկիանոս]]ի խորքերուն, ուր չի հասնիր արեւի լոյսը կը գոյատեւէ միայն այն սննդանիւթերուն շնորհիւ, որոնք կը յառաջանան օրկանական մնացորդներու օգտագործման հաշիւին(ովկիանոսի վերի շերտերէն իջած սննդանիւթերէն կամ մեռած կենդանիներէ): Այսինքն ամէն պարագայի անիկա կախեալ է [[Արեւային ուժ]]էն:

[[1977]] թուականին [[Կալապակոսեան կղզիներ]]ի մօտ խորջրեայ հետազօտութեան ժամանակ [[Ալուին ապարատ|Ալուին]] ապարատի միջոցով գիտնականները յայտնաբերեցին հսկայական [[օզակաձեւ որդեր]]ու, [[փափկամարմիններ]]ու, [[խեցգետնակերպեր]]ու, [[միտիաներ]]ու եւ այլ օրկանիզմներու գաղութներ, որոնք խմբաւորուած էին ստորջրեայ հրաբխային գոյացոնմներու մօտ, որոնք անուանուեցան սեւ ծխողներ: Այդ օրկանիզմները կը ծաղկէին ու կ'ապրէին, հակառակ արեգակնային ուժի բացակայութիւնը: Աւելի ուշ հաստատուեցաւ, որ անոնք կը կազմեն լրիւ անկախ սննդային շղթայ: Բոյսերու փոխարէն այստեղ կայ պակտերիայի ձեւ մը, որ կը ստանայ ուժ [[ջրածին]]ի կամ [[ծծմբաջրածին]]ի [[օքսիտացում]]էն (ատոնք դուրս կու գան Երկրի ընդերքէն): Այս [[քիմոսինթեզ]]ը յեղաշրջում կատարեց կենսաբանութեան հետազօտման բնագաւառին մէջ՝ ապացուցելով, որ կեանքի գոյութիւնը Արեւային ուժի բացակայութեամբ չի սահմանափակուիր:

'''Էքստրեմոֆիլներ'''
Էքստրոմեֆիլները (օրկանիզմներ, որոնք ունակ են ապրիլ սաստիկ պայմաններու մէջ) կը հանդիսանան աստղակենսաբաններու ուսումնասիրութիւններու որոշիչ տարր: Այդպիսի օրկանիզմներու օրինակ կը հանդիսանան [[պիոտա]]ն, որոնք ունակ են գոյատեւել մի քանի քիլոմեթր հաստութեամբ ջրային շերտի տակ՝ [[կէոթերմալ աղբիւրներ]]ու մօտ եւ ի հարկին [[պակտերիաներ]]ու, որոնք կ'ապրին ուժեղ թթուային [[միջավայր]]երու մէջ<ref>{{cite web|url=http://www.livescience.com/animalworld/050207_extremophiles.html|title=Wild Things: The Most Extreme Creatures|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|last=Carey|first=Bjorn|date=փետրվարի 7, 2005|work=Live Science|dead-url=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060319111832/http://www.livescience.com/animalworld/050207_extremophiles.html|archivedate=2006-03-19}}</ref>: Ներկայիս յայտնի է, որ էքստրեմոֆիլները կ'ապրին սառոյցի, եռացող ջուրի, թթուի, [[միջուկային ռէակտոր]]ներու ջուրի, [[աղեր]]ի [[բիւրեղ]]ներու, թունաւոր արտանետումներու եւ այլ դժնդակ միջավայրերու մէջ, որոնք նախքան կը համարուէին կեանքը բացառող միջավայրեր<ref name=Cavicchioli >{{cite journal|title=Extremophiles and the search for extraterrestrial life.|journal=Astrobiology|date=Fall 2002|first=R.|last=Cavicchioli|coauthors=|volume=2|issue=3|pages=:281–92.|pmid=12530238 |format=|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|doi=10.1089/153110702762027862 }}</ref>: Անոնք բացին հետազօտութիւններու համար նոր ուղղութիւն ասղտակենսաբանութեան մէջ՝ մեծցնելով կեանքի գոյութեան համար նպաստաւոր միջավայրերու քանակը Երկիր մոլորակի սահմաններէն դուրս: Այս օրկանիզմներու յատկանիշներու, բնակութեան միջավայրերու, ինչպէս նաեւ պարզումի զարգացման ուղղութեան ուսումնասիրութիւնները թոյլ կու տան հասկնալ, թէ կեանքը ինչպիսին կրնայ ըլլալ եւ զարգանալ [[տիեզերք]]ի մէջ: Ահա նմանատիպ օրկանիզմներու օրինակներ, որոնք ունակ են դիմանալ [[տիեզերական ճառագայթում|տիեզերական ճառագայթման]] եւ [[վաքուում]]ի ներգործութենէն: Քարաքոսեր՝ Ռիզոկարպոն աշխարհագրական - [[լատիներէն]], Rhizocarpon geographicum եւ Քսանտորիա էլեկանտը - [[լատիներէն]], Xanthoria elegans<ref>{{Cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-979261711.html |title=Article: Lichens survive in harsh environment of outer space |accessdate=2016-06-20 |archive-date=2012-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102095057/http://www.highbeam.com/doc/1P3-979261711.html |dead-url=yes }}</ref>, բակտերիաներ՝ Bacillus safensis<ref name=ThePlanetaryReport >The Planetary Report, Volume XXIX, number 2, March/April 2009, "We make it happen! Who will survive? Ten hardy organisms selected for the LIFE project, by Amir Alexander</ref>, Deinococcus radiodurans<ref name=ThePlanetaryReport />, Bacillus subtilis<ref name=ThePlanetaryReport />, դրոժ՝ Saccharomyces cerevisiae<ref name=ThePlanetaryReport />, սերմ՝ Arabidopsis thaliana<ref name=ThePlanetaryReport />, ինչպես նաեւ անողնաշար Tardigrada<ref name=ThePlanetaryReport />: 2 Դեկտեմբեր [[2010]]-ին գիտնականներու կողմէ յայտարարուեցաւ, որ էքստրեմոֆիլ պակտերիաները (GFAJ-1) [[ֆոսֆոր]]ի պակասի պարագային կրնան [[ԴՆԹ|ԴՆԹ-ի]] մոլեկուլին մէջ մտցնել [[մկնդեղ]]<ref name='arsenic extremophile'>{{cite news | first = Jason |last= Palmer | title = Arsenic-loving bacteria may help in hunt for alien life | date = դեկտեմբերի 2, 2010 | url = http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-11886943 | work = BBC News | accessdate = 2010-12-02}}</ref>: Այս յայտնագործութիւնը հին գաղափարին տուաւ կարեւորութիւն, ըստ որուն կեանքը այլ մոլորակներուն վրայ կրնայ ունենալ այլ քիմիական կազմութիւն եւ ատիկա կրնայ օգնել այլմոլորակային կեանքի փնտռտուքներու ճանապարհին<ref name='arsenic extremophile'/><ref>{{cite news | first = Henry | last = Bortman | title = Arsenic-Eating Bacteria Opens New Possibilities for Alien Life | date = դեկտեմբերի 2, 2010 | publisher = Space.com | url = http://www.space.com/scienceastronomy/arsenic-bacteria-alien-life-101202.html | work = Space.com | accessdate = 2010-12-02}}</ref>: Ավելի ուշ հայտնի դարձավ, որ դա այդպես չէ<ref>[http://elementy.ru/lib/431607 Две дамы, ДНК и мышьяк] [[Элементы.ру]] (статья ''Елены Клещенко'' из журнала «[[Химия и жизнь]]», № 3, 2012 г.)</ref>: Հետազօտութիւններու միւս բաժինը, որ կ'իրականացուի ներկայիս կեանքի ծագման ուսումնասիրումն է, որ կը տարբերի պարզումի ուղղութենէն: [[Ալեքսանդր Օփարին]]ը եւ [[Ճոն Հոլտեյն]]ը կ'եզրակացնէին, որ նոր Երկրին մէջ պայմանները նպաստաւոր էին անօրկանական միացութումներէ օրկանական միացումներու սինթեզի համար եւ այս ձեւով այնպիսի նիւթերու սինթեզի համար, որոնք բնորոշ են կեանքի տարբեր ձեւերուն (որոնք ներկայիս կան Երկրի վրայ): Այս գործողութեան ուսումնասիրման ժամանակ, որ ներկայիս կը կոչուի [[նախակենսաբանական քիմիագիտութիւն|փրեպիոտիկ քիմիագիտութիւն]], գիտնականները հասած են որոշակի յառաջընթացի: Բայց ներկայիս յայտնի չէ, թէ կրնայ արդեօք կեանքը յառաջանալ Երկրի վրայ այդ ճանապարհով: Կայ նաեւ փոխընտրական [[փանսփերմիայի տեսութիւն]]ը: Այս տեսութեան հիմքին վրայ ինկած է այն ենթադրութիւնը, որ կեանքի առաջին տարրերը յառաջացած են մէկ այլ՝ աւելի բարենպաստ պայմաններ ունեցող մոլորակի վրայ կամ նոյնիսկ [[միջաստղային տարածութիւն|միջաստղային տարածութեան]] մէջ [[երկնաքարեր]]ու եւ այլ մարմիններու վրայ, իսկ ետքը ինչ որ ձեւով տեղափոխուած են Երկրի վրայ: [[Եւրոպա (արբանեակ)|Եւրոպան]]՝ [[Երեւակ (մոլորակ)|Երեւակի]] արբանեակը ներկայիս [[Արեգակնային համակարգ]]ին մէջ ամենահաւանական երկնային մարմինը կը համարուի, ուր կեանք կրնայ ըլլալ<ref name=Cavicchioli/><ref>{{cite web|title=Jupiter's Moon Europa Suspected Of Fostering Life|url=http://www.unisci.com/stories/20021/0211026.htm|author=|work=Daily University Science News|year=2002|accessdate=2009 թ․ օգոստոսի 8–ին|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161207101802/http://www.unisci.com/stories/20021/0211026.htm|archivedate=2016-12-07|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite journal|title=Extremophiles and the search for extraterrestrial life.|journal=Astrobiology|date=Fall 2002|first=R.|last=Cavicchioli|coauthors=|volume=2|issue=3|pages=:281–92.|pmid=12530238 |format=|accessdate=2009 թ․ օգոստոսի 8–ին|doi=10.1089/153110702762027862 }}</ref><ref>{{cite news | first=Leonard | last=David | coauthors= | title=Europa Mission: Lost In NASA Budget | date=փետրվարի 7, 2006 | publisher=Space.com | url =http://www.space.com/news/060207_europa_budget.html | work = | pages = | accessdate = 2009-08-08 | language = }}</ref><ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=Clues to possible life on Europa may lie buried in Antarctic ice | date=մարտի 5, 1998 | publisher=NASA | url=http://science.nasa.gov/newhome/headlines/ast05mar98_1.htm | work=Marshal Space Flight Center | pages= | accessdate=2009-08-08 | language= | archive-date=2009-07-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090731015842/http://science.nasa.gov/newhome/headlines/ast05mar98_1.htm | dead-url=yes }}</ref>:

=== Աստղաերկրաբանութիւն ===
Աստղաերկրաբանութիւն - գիտական ձաղկանգ, որուն ուսումնասիրման առարկան [[մոլորակ]]ներու եւ անոնց արբանեակներու, [[երկնաքարեր]]ու, [[գիսաստղ]]երու եւ այլ տիեզերական մարմիններու երկրաբանութիւնն է: Գիտական այս ոլորտի կողմէ հաւաքուող [[տեղեկութիւն]]ը թոյլ կու տայ մօտաւոր որոշել տուեալ տիեզերական առարկայի վրայ կեանքի գոյութեան հաւանականութիւնը:

'''Երկրաքիմիագիտութիւն''' - աստղաերկրաբանութեան յաւելեալ գիտակարգ, որ իր մէջ կը ներառէ Երկրի եւեւ այլ մոլորակներու քիմիական բաղադրութեան ուսումնասիրումը, որոնց մէջ ընթացող քիմիական գործողութիւնները, որոնք կը կարգաւորեն ապարներու եւ [[հող]]ի բաղադրութիւնը, [[ուժ]]ի եւ [[նիւթ]]ի շրջանակները եւ անոնց փոխազդեցութիւնը [[ջրոլորտ]]ի եւ [[մթնոլորտ]]ի հետ: Մասնագիտացումները իրենց մէջ կը ներառեն [[աստղաքիմիագիտութիւն]]ը, [[կենսաքիմիագիտութիւն]]ը եւ [[օրկանական երկրաքիմիագիտութիւն]]ը:

'''Բրածոյ մնացորդները''' կը հանդիսանան Երկրի վրայ կեանքի առկայութեան ամենահին ապացոյցները<ref>{{cite web|url=http://pubs.usgs.gov/gip/fossils/succession.html|title=Fossil SUccession|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|date=օգոստոսի 14, 1997|publisher=U.S. Geological Survey|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160611135531/http://pubs.usgs.gov/gip/fossils/succession.html|archivedate=2016-06-11|dead-url=yes}}</ref>: Զանոնք ուսումնասիրելով` [[հնէաբանութիւն|հնէաբանները]] կրնան աւելի լաւ հասկնալ այն օրկանիզմներու կառուցուածքը, որոնք ապրած են շատ հին ժամանակներուն: Երկրի որոշ հատուածներ, օրինակ` [[Փալիպարան]]ը, որ կը գտնուի արեւմտեան [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] եւ [[Անթարքթիքա]]յի չոր արահետները, կը հանդիսանան Մարսի որոշ տեղամասերու երկրաբանական նմանութիւններ (ատոնք կ'օգնեն աւելի արդիւնաւէտ ձեւով կեանք փնտռել Մարսի վրայ):

== Կեանքը Արեգակնային Համակարգին Մէջ ==
[[Պատկեր:PIA01130 Interior of Europa.jpg|մինի|[[Եւրոպա (արբանեակ)|Եւրոպան]] իր սառոյցէ ովկիանոսի ստորին շերտերուն վրայ կրնայ պարունակել [[պակտերիաներ]] եւ այլ [[միքրօօրկանիզմներ]]:]]
Երկրի սահմաններէն դուրս շատ յաճախ քիչ ուշադրութիւն կը դարձուի [[կենսաքիմիագիտութիւն|կենսաքիմիագիտկան]] սահմանափակումներուն<ref name='Pace'>{{cite journal|title=The universal nature of biochemistry|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA|date=հունվարի 30, 2001|first=Norman R.|last=Pace|coauthors=|volume=98|issue=3|pages=805–808 |id= |url=http://www.pnas.org/content/98/3/805.full|format=|accessdate=2010 թ․ մարտի 20|pmid=11158550|doi=10.1073/pnas.98.3.805|pmc=33372 }}</ref>: Այն բանի հաւանականութիւնը, որ կեանքը [[տիեզերք]]ի մէջ հիմնուած է [[ածխածին]]ի վրայ, կը մեծնայ ածխածինի մեծ տարածուածութեան հաշիւին: Միայն երկու տարրեր` [[ածխածին]]ը եւ [[սիլիցիում]]ը, կրնան կազմել բաւականաչափ մեծ [[մոլեկուլ]]ներ, որոնք կը կրեն [[բնածին կոդ|կենսաբանական տեղեկութիւնը]]: Որպէս կեանքի կառուցուածքային հիմք` ածխածինի կարեւոր յատկութիւն կը հանդիսանայ հեշտութեամբ [[քիմիական կապ]]երու յառաջացումը (ի տարբերութիւն սիլիցիումի), որ կը նպաստէ քիմիական բազմակողմանիութեան եւ [[մեթապոլիզմ]]ի հեշտ ընթացքի: Տարբեր օրկանական աշխատող խումբեր, որոնք կազմուած են [[ջրածին]]էն, [[թթուածին]]էն, [[ազոտ]]է, [[ֆոսֆոր]]է, [[ծծումբ]]է եւ բազմաթիւ մետաղներէ ([[երկաթ]], [[մակնեզիում]] եւ [[զինք]]), որոնք կ'ապահովեն քիմիական շարժումներու հսկայական բազմազանութիւն: Սիլիցիումը չունի նման յատկութիւններ եւ անոնցմէ կազմուած մաքրօմոլեքուլները ունին միանման յատկանիշներ եւ բազմազանութըւն չեն ապահովեր<ref name='Pace'/>: Ամէն պարագայի հնարաւոր է, որ կեանքի հիմնական կառուցուածքային աղիւսները անկախ գտնուելու վայրէն նման կ'ըլլան մեր աղիւսներուն: Հակառակ անոր, որ երկրային եւ ոչ երկրային կեանքերը, իրարմէ անկախ զարգանալով, կ'ունենան նմանութիւններ (եթէ ոչ լրիւ), այնուամենայնիւ կ'ըլլան նաեւ իւրայատուկ կենսաքիմիական յատկանիշներ: Եթէ կեանքը ունի համադրուող ազդեցութիւն միջավայրի վրայ [[Արեգակնային համակարգ]]ի այլ մասերուն մէջ, ապա քիմիական տարրերու յարաբերական պարունակութիւնը կարող է ցոյց տալ անոր առկայութիւնը<ref>{{cite news | first = Michael | last = Marshall | title = Telltale chemistry could betray ET | date = հունվարի 21, 2011 | url = http://www.newscientist.com/article/mg20927962.700-telltale-chemistry-could-betray-et.html | work = New Scientists | accessdate = 2011-01-22}}</ref>:
[[Պատկեր:Centauri Montes Region of Mars, 1999 and 2005.jpg|մինի|30 Օգոստոս 1999-ին եւ 10 Սեպտեմբեր 2000-ին Mars Global Surveyor հետազօտական կայանի կողմէ առնուած լուսանկարներ: Վերջին նկարին մէջ լաւ կ'երեւի ջուրի հետք:]]
Միտքը այն մասին, թէ Արեգակնային համակարգին մէջ, ուր կեանք կրնայ ըլլալ, պատմականօրէն միշտ սահմանափակուած է այն համոզումով, թէ կեանքը, կախեալ ըլլալով Արեւի ջերմութենէն եւ լոյսէն, պէտք է անպայման յառաջանայ մոլորակի մակերեսին: Երեք ամենահաւանական կեանք պարունակող թեկնածուներն են [[Մարս (մոլորակ, արեւմտահայերէն)|Մարսը]], [[Երեւակ (մոլորակ)|Երեւակի]] արբանեակ [[Եւրոպա (արբանեակ)|Եւրոպան]] եւ [[Լուսընթակ (մոլորակ)|Լուսընթակի]] արբանեակ [[Թիթան (արբանեակ)|Թիթանը]]<ref name=Europa>{{cite web|url=http://people.msoe.edu/~tritt/sf/europa.life.html|title=Possibility of Life on Europa|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|last=Tritt|first=Charles S.|year=2002|publisher=MilwaukeeSchool of Engineering|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120614101033/http://people.msoe.edu/~tritt/sf/europa.life.html|archivedate=2012-06-14|dead-url=yes}}</ref><ref name=EuroUpdate>{{cite web|url=http://www.planetary.org/programs/projects/explore_europa/update_12142005.html|title=Projects: Europa Mission Campaign|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|last=Friedman|first=Louis|date=դեկտեմբերի 14, 2005|publisher=The Planetary Society|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120212094019/http://www.planetary.org/programs/projects/explore_europa/update_12142005.html|archivedate=2012-02-12|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.space.com/news/europa_story_991109.html|title=Move Over Mars -- Europa Needs Equal Billing|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|last=David|first=Leonard|date=նոյեմբերի 10, 1999|publisher=Space.com|dead-url=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723145209/http://www.space.com/news/europa_story_991109.html|archivedate=2008-07-23}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.space.com/businesstechnology/070228_tw_mars_massspec.html|title=New Instrument Designed to Sift for Life on Mars|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|last=Than|first=Ker|date=փետրվարի 28, 2007|publisher=Space.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101224210111/http://www.space.com/businesstechnology/070228_tw_mars_massspec.html|archivedate=2010-12-24|dead-url=yes}}</ref><ref name="Titan1">{{cite news | first=Ker | last=Than | coauthors= | title=Scientists Reconsider Habitability of Saturn's Moon | date=սեպտեմբերի 13, 2005 | publisher= | url =http://www.space.com/scienceastronomy/050913_titan_life.html%20SPACE.com | work =Science.com | pages = | accessdate = 2008-10-20 | language = }}</ref>: Այդ եզրակացութիւնը առաջին հերթին կը հիմնուի այն բանին վրայ, որ տիեզերական մարմինները կրնան պարունակել հեղուկ ջուր եւ որ իր հերթին որոշիչ եւ կարեւոր պայման է կեանքի գոյութեան համար: Ջուրը Մարսի վրայ կը գտնուի բեւեռային հատուածներուն մէջ եպ վերջերս գոյացող ձորերուն մէջ, որոնց առկայութիւնը թոյլ կու տայ եզրակացնել, որ ջուրը Մարսի վրայ կրնայ ըլլալ ժամանակաւոր եւ կուտակուիլ կէոթերմալ ազբիւրներու մէջ<ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars | year=2006 | publisher=NASA | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html | work= | pages= | accessdate=2008-10-20 | language= | archive-date=2011-08-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110807005557/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html | dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=Water ice in crater at Martian north pole | date=հուլիսի 28, 2005 | publisher=European Space Agency | url =http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMGKA808BE_0.html | work = | pages = | accessdate = 2008-10-20 | language = }}</ref>: Մարսի ցած ջերմաստիճանային եւ ճնշման պայմաններուն մէջ հնարաւոր է, որ ջուրը շատ աղի ըլլայ<ref>{{cite journal|title=Martian Water: Are There Extant Halobacteria on Mars?|journal=Astrobiology|date=հունիսի 1, 2001|first=Geoffrey A.|last=Landis|coauthors=|volume=1|issue=2|pages=161–164|doi=10.1089/153110701753198927|url=http://www.liebertonline.com/doi/abs/10.1089/153110701753198927?prevSearch=allfield%3A%28Halobacteria+on+Mars%29|format=|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|pmid=12467119}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: Ինչ կը վերաբերի Եւրոպային, ապա այստեղ հեղուկ ջուր ենթարաբար կայ սառցաշերտի տակ<ref name=galileo >{{cite news | first=Maia | last=Weinstock | coauthors= | title=Galileo Uncovers Compelling Evidence of Ocean On Jupiter's Moon Europa | date=օգոստոսի 24, 2000 | publisher= | url=http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/europa_ocean_000824.html | work=Space.com | pages= | accessdate=2008-10-20 | language= | archiveurl=https://web.archive.org/web/20001018074845/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/europa_ocean_000824.html | archivedate=2000-10-18 | dead-url=yes }}</ref>: Այդ ջուրը կարող է տաքնալ ովկիանոսի յատակին հրաբխային աշխուժութեան շնորհիւ, բայց աւելի հաւանական է, որ տաքնալու աղբիւր հանդիսանան մակնթացային ուժերը<ref>{{cite news | first=Karl | last=Kruszelnicki | coauthors= | title=Life on Europa, Part 1 | date=նոյեմբերի 5, 2001 | publisher=ABC Science | url =http://www.abc.net.au/science/articles/2001/11/05/94459.htm?site=science/greatmomentsinscience | work = | pages = | accessdate = 2008-10-20 | language = }}</ref>: Միւս տիեզերական առարկան, որ կարող է կեանք կրել, Լուսընթակի ամենամեծ արբանեակ Թիթանն է<ref name="Titan1"/>: Կ'ենթադրուի, որ Թիթանի պայմանները նման են վաղ Երկրային պայմաններուն<ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=Titan: Life in the Solar System? | date= | publisher= | url =http://www.bbc.co.uk/science/space/life/looking/titan.shtml | work =BBC - Science & Nature | pages = | accessdate = 2008-10-20 | language = }}</ref>: Անոր մակերեսին գիտնականները առաջին անգամ յայտնաբերեցին լիճեր, բայց հաւանական է, որ ատոնք կազմուած են [[էթան]]է կամ [[մեթան]]է<ref>{{cite news | first=Robert Roy | last=Britt | coauthors= | title=Lakes Found on Saturn's Moon Titan | date=հուլիսի 28, 2006 | publisher= | url =http://www.space.com/scienceastronomy/060728_titan_lake.html | work =Space.com | pages = | accessdate = 2008-10-20 | language = }}</ref>: [[Կասինի (զոնդ, արեւմտահայերէն))|Կասինի]] զոնդի տեղեկութիւններու ուսումնասիրումէն ետք [[2008]] թուականին յայտարարուեցաւ, որ [[Թիթան (արբանեակ)|Թիթանը]] նոյնպէս կարող է ունենալ ստորգետնեայ ովկիանոս՝ կազմուած հեղուկ ջուրէ եւ [[ամոնիակ]]է<ref>{{cite news | first=Richard A. | last=Lovett | coauthors= | title=Saturn Moon Titan May Have Underground Ocean | date=մարտի 20, 2008 | publisher= | url =http://news.nationalgeographic.com/news/2008/03/080320-titan-ocean.html | work =National Geographic News | pages = | accessdate = 2008-10-20 | language = }}</ref>: Հնարաւոր է նաեւ, որ [[Լուսընթակ (մոլորակ)|Լուսընթակի]] միւս արբանեակ՝ [[Էնցելատ (արբանեակ)|Էնցելատը]] կարող է իր սառցաշերտի տակ ունենալ ովկիանոս<ref>{{cite news | author = | title = Saturn moon 'may have an ocean'
| date = 2006-03-10 | work = [[BBC News]] | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4790126.stm
| accessdate = 2008-08-05 }}</ref>:

== Իւրայատուկ Երկրի Տեսութիւնը ==
[[Պատկեր:Celestia earth.jpg|thumb|256x256px]]
Այս տեսութիւնը հիմնուած է այն եզրակացութիւններուն վրայ, որ կեանքի բազմաբջիջ ձեւերը կրնան հանդիպիլ շատ հազուադէպ: Ան կու տայ հաւանական պատասխան [[Ֆերմիի փարատոքս]]ին. «Եթէ ոչ երկրային հասարակութիւնները լաւ տարածուած են, ապա ինչո՞ւ մենք չենք գտներ բանական կեանքի հետքեր»: Այս տեսութիւնը կը հադիսանայ միջակութիւն սկզբունքին հակառակ տեսութիւն, որ առաջարկուած է աստղագետներ [[Ֆրենք Տրեյք]]ի, [[Քարլ Սական]]ի եւ ուրիշներու կողմէ: Միջակայութեան սկզբունքը կ'ենթադրէ, որ կեանքը Երկրի վրայ բացառիկ երեւոյթ չէ եւ մեծ հաւանականութեամբ կարող է անվերջ քանակով յայտնաբերուիլ այլ աշխարհներուն մէջ:

[[Անթրոպային սկզբունք]]ը կը պնդէ, որ Տիեզերքի հիմնարար օրէնքները յատուկ կերպով կազմակերպուած են կեանքի գոյատեւման համար: Անթրոպային սկզբունքը կ'աջակցի ունիկալ Երկրի տեսութիւնը` պնդելով, թէ տարրերը, որոնք անհրաժեշտ են Երկրի վրայ կյանքի պահպանման համար, շատ նուրբ կարգաւորուած են, եւ նմանատիպ պայմաններու առկայութիւնը շատ քիչ հաւանական է<ref>{{cite conference| last=Gould| first=Stephen Jay| year =1998| title=Clear Thinking in the Sciences |booktitle=Lectures at Harvard University}}</ref><ref>{{cite book| last=Gould| first=Stephen Jay | year= 2002 | title=Why People Believe Weird Things: Pseudoscience, Superstition, and Other Confusions of Our Time}}</ref>:

== Հետազօտութիւններ ==
հակառակ ոչ երկրային կեանքի նկարագրումը չորոշուած խնդիր է եւ անոր վերաբերեալ տեսութիւններն ու կանխսատեսումները լայն տարածում ունին, այնուամենայնիւ ներկայիս տեսութեան զարգացումը աստղակենսաբանութեան ամենամիաձոյլ գործնական կիրառումն է: Կենսաբան [[Ճեք Քոեն]]ը եւ թուաբանագէտ [[Եան Ստիւարտ]]ը կը դիտարկեն [[քսենոկենսաբանութիւն]]ը աստղակենսաբանութենէն անկախ: Քոենը եւ Ստիւարտը կը կարծեն, որ աստղակենսաբանութիւնը Երկրային կեանքին նմանատիպ կեանքի փնտռտուքն է, իսկ քսենոկենսաբանութիւնը կը դիտարկէ նաեւ կեանքի այնպիսի հաւանական ձեւեր, որոնք հիմնուած չեն [[ածխածին]]ի կամ [[թթուածին]]ային շնչառութեան վրայ, բայց ունին կեանքի որոշիչ յատկութիւններ:

=== Հեազօտութիւններու Արդիւնքները ===
[[Պատկեր:951 Gaspra.jpg|մինի|Երկնաքարերը կրնային Երկիր տեղափոխել «կեանքի սաղմերը»:]]
[[2011]] թուականի դրութեամբ ոչ երկրային կեանքի ապացոյցներ յայտնաբերուած չեն: Բայց [[1996]] թուականի Օգոստոս ամսուն [[NASA|NASA-ի]] գիտնականները [[ALH8400|ALH84001]] [[երկնաքար]]ի ուսումնասիրումէն ետք յայտարարեցին, որ այդ երկնաքարը կարող է իր մէջ պարուկանել Մարսի վրայ կեանքի գոյութեան ապացոյցներ: Երկնաքարի կառուցուածքի ուսումնասիրումը ելեկտրոնային մանրադիտակի օգնութեամբ յայտնաբերեց քարացած մնացորդներ, որոնք կը յիշեցնէին Երկրի վրայ յայտնաբերուած բրածոյ մնացորդները (մագնիսատակտիկ պակտերիաները): Գիտնականները կը պնդէին, որ այդպիսի յատուկ հետքեր պակտերիաները կը ձգեն Երկրի վրայ, եւ նմանատիպ հետքերու յայտնաբերումը երկնաքարի վրայ թոյլ կու տայ եզրակացնել, որ պակտերիաներ կան նաեւ այլ մոլորակներու վրայ: Ատոր հետ միասին կառուցուածքները, որոնք յայտնաբերուած են ALH84001-ի վրայ, ունեն մօտ 20-էն 100 նմ չափեր, որը մօտ է [[նանօպակտերիաներ]]ու չափերուն, եւ փոքր են գիտութեան յայտնի բոլոր բջիջային ձեւերէն: Կը մնայ անյայտ, թէ կ'ապացուցէ ատիկա այն տեսակետը, որ Մարսի վրայ կայ կեանք կամ եղած է ընդհանրապէս: Հնարաւոր է նաեւ, որ այդ պակտերիաները յայտնուէին երկնաքարի վրայ անոր իյնալէն ետք<ref name=disbelief>{{cite web|title=After 10 years, few believe life on Mars|url=http://www.space.com/scienceastronomy/ap_060806_mars_rock.html|last=Crenson|first=Matt|publisher=[[Associated Press]] (on [http://www.space.com space.com]|date=2006-08-06|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 20–ին|dead-url=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060809161936/http://www.space.com/scienceastronomy/ap_060806_mars_rock.html|archivedate=2006-08-09}}</ref><ref name="life">McKay, David S., et al. (1996) [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/273/5277/924 «Search for Past Life on Mars: Possible Relic Biogenic Activity in Martian Meteorite ALH84001»]. [[Science (журнал)|Science]], Vol. 273. no. 5277, pp. 924-930. URL accessed March 18, 2006.</ref><ref>{{cite journal|title= Search for past life on Mars: Possible relic biogenic activity in Martian meteorite ALH84001|author= McKay D. S., Gibson E. K., ThomasKeprta K. L., Vali H., Romanek C. S., Clemett S. J., Chillier X. D. F., Maechling C. R., Zare R. N.|journal=Science|volume= 273|pages=924–930|year=1996|doi= 10.1126/science.273.5277.924|pmid= 8688069|issue= 5277}}</ref><ref name="jsc2009">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/403089main_7441-1.pdf |title=USA.gov: The U.S. Government's Official Web Portal<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2016-06-20 |archive-date=2010-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316050612/http://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/403089main_7441-1.pdf |dead-url=yes }}</ref>: [[Վեներա (մոլորակ, արեւմտահայերէն)|Վեներայի]] վրայ կենդանի օրկանիզմներու հաւանական գոյութեան մասին [[2012]] թուականի Յունուար ամսուն յայտարարեց Ռուսաստանի գիտութիւններու ակադեմիայի Տիեզերական ուսումնասիրութիւններու ինստիտուսի գլխաւոր գիտաշխատող [[Լեօնիտ Քսանֆոմալիտի]]ն: 1970-1980-ական թուականներուն խորհրդային կայաններու կողմէ ուղարկուած լուսանկարներու ուսումնասիրումէն ետք ան յայտնաբերեց առարկաներ, որոնք կը յայտնուէին եւ կ'անհետանային նկարներու յաջորդական սերիաներ դիտելէն: Օրինակ` «կարիճ» կոչուող առարկան կը յայտնուի տեսախցիկը միացնելէն 90 վայրկեան ետք եւ կ'անհետանան 26 վայրկեան ետք` իրմէ ետք ձգելով հետք գետնի վրայ: Քսանֆոմալիտին կը կարծէ, որ վայրէջքի ժամանակ մոտուլը ուժեղ աղմուկ յառաջացուցած եւ վախցուցած է «բնակիչները», որոնք տուեալ պահին գտնուած են մօտակայքը եւ որոշ ժամանակ ետք, երբ ամէն ինչ հանդարտած է վերադարձել են<ref name=iki>{{cite web|date=20 января 2012|url=http://ria.ru/science/20120120/544264872.html|title=Советские зонды, возможно, засняли живых существ на Венере|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2012 թ․ հունվարի 20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160613065624/http://ria.ru/science/20120120/544264872.html|archivedate=2016-06-13|dead-url=yes}}</ref>:

=== Մեթան ===
[[2004]] թուականին երկրային [[աստղադիտակ]]ներու եւ Mars Express զոնդի միջոցով յայտնաբերուեցաւ [[մեթան]]ի լուսապատկերային մարկեր [[Մարս (մոլորակ, արեւմտահայերէն)|Մարսի]] մթնոլոլորտին մէջ: Արեգակնային [[ռատիացիա]]յի եւ [[տիեզերական ճառագայթում|տիեզերական ճառագայթման]] պատճառով գիտնականներու կանխատեսմամբ մեթանը պէտք է անհետանար մոլորակի մթնոլորտէն մի քանի տարուան ընթացքին: Այս պարագային կազը պէտք է անընդհատ լրացուի, որպէսզի պահպանուի ընթացիկ կեդրոնացումը<ref name="results">
{{cite journal | title = Some problems related to the origin of methane on Mars | author = Vladimir A. Krasnopolsky | journal = Icarus | volume =  180 | issue =  2 | pages = 359–367 | month = February | year = 2005
 | url = http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-4HTCW36-2&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=a614a9e35a422b94cc2611ccdc4bf180
 | doi = 10.1016/j.icarus.2005.10.015}}</ref><ref name="fourier-spec">[http://www.pfs-results.it/ Planetary Fourier Spectrometer website] (ESA, Mars Express)</ref>: 25 Նոյեմբեր [[2011]]-ին Mars Science Laboratory մարսագնացի փորձերէն մէկն էր Մարսի մթնոլորտի [[ածխաթթու կազ]]ի եւ [[մեթան]]ի մէջ գտնուող [[թթուածին]]ի եւ [[ածխածին]]ի [[իզոթոփներ]]ու յարաբերակցութեան ուսումնասիրումը, որ թոյլ կու տայ որոշել [[մեթան]]ի ծագման աղբիւրը (կենսաբանական կամ երկրաքիմիական)<ref name="SAM">{{cite web|url=http://ael.gsfc.nasa.gov/marsSAM.shtml|title=Sample Analysis at Mars (SAM) Instrument Suite|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 9–ին|month=October|year=2008|publisher=NASA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100729180613/http://ael.gsfc.nasa.gov/marsSAM.shtml|archivedate=2010-07-29|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=2765&mode=thread&order=0&thold=0|title=Making Sense of Mars Methane|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 8–ին|last=Tenenbaum|first=David|date=June 09, 2008):|work=Astrobiology Magazine|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080923195833/http://astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=2765&mode=thread&order=0&thold=0|archivedate=2008-09-23|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite journal | title=Multilaser Herriott cell for planetary tunable laser spectrometers | author=Tarsitano, C.G. and Webster, C.R. | journal=Applied Optics, | volume=46 | pages=6923–6935 | year=2007 | doi=10.1364/AO.46.006923| issue=28}}</ref>:

=== Մոլորակային Համակարգեր ===
Հնարաւոր է, որ Արեգակնային համակարգին մէջ որոշակի մոլորակներու, օրինակ՝ [[Երեւակ (մոլորակ)|Երեւակի]] արբանեակները ունենան պինդ մակերես կամ հեղուկ ովկիանոսներ, որոնք կեանքի համար բարենպաստ են: Մոլորակներէն շատերը, որոնք յայտնաբերուած են [[2011]] թուականին Արեգակնային համակարգի սահմաններէն դուրս իրենցմէ կը ներկայացնեն տաք կազային հսկաներ եւ կյանքի համար բարենպաստ չեն: Այդ պատճառով յստակ յայտնի չէ, թէ Արեգակնային համակարգը Երկրի հետ եզակի են թէ ոչ: Աւելի կատարելագործուած մեթոտներու շնորհիւ հնարաւոր կ'ըլլայ յայտնաբերել նոր մոլորակներու համակարգեր, որոնց մէջ կարող են Երկրին նման մոլորակներ ըլլալ: [[Քեփլեր]] առաքելութիւնը նախատեսուած է Երկրի չափերուն մօտ մոլարակներու աստղերու շուրջ յայտնաբերման համար (աստղի փայլատակման չնչին փոփոխութիւններու վրայ հիմնուելով, երբ մոլորակը կ'անցնի աստղի եւ [[աստղադիտակ]]ի միջեւ): Սուպմիլիմեթրային եւ ինֆրակարմիր աստղագիտութեան զարգացման շնորհիւ բացուեցան աստղային համակարգերու նոր բաղադրամասեր: Ինֆրակարմիր հետազօտութիւնները թոյլ տուին յայտնաբերել [[երկնաքարեր]]ու եւ փոշիի օղակներ [[աստղեր]]ու շուրջ, որոնք մոլորակներու յառաջացման համար հիմք կը հանդիսանան:

=== Մոլորակի Բարենպաստութիւնը Կեանքի Համար ===
Ջանքերը, որոնք ուղղուած են «Ինչպիսի՞ն է կեանքի համար երկբայական բարենպաստ մոլորակներու տարածուածութիւնը» հարցի պազաբանմանը, ունեցան որոշակի յաջողութիւն: 2 Փետրուար [[2011]]-ին [[Քեփլեր]] աստղադիտակէն ստացուած տեղեկութիւնները ուսումնասիրող գիտնականները յայտարարեցին, որ կան 54 թեկնածու մոլորակներ, որոնք կը գտնուին իրենց աստղէն կեանքի համար բարենպաստ հեռաւորութեան տարածքին մէջ եւ իրենցմէ 5-ը ունին Երկրին համապատասխան չափեր<ref name="Kepler news">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler_data_release.html |title=NASA Finds Earth-size Planet Candidates in the Habitable Zone |accessdate=2016-06-20 |archive-date=2011-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110212045426/http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler_data_release.html |dead-url=yes }}</ref>: Նաեւ կը տարուի հետազօտութիւն շրջակայ միջավայրի յարաբերական սահմանափակումներու վերաբերեալ, որոնք բնորոշ են էքստրեմալ էքօհամակարգերուն` գիտնականներուն թոյլ տալով կանխատեսել, թէ որ մոլորակային համակարգը աւելի բարենպաստ կրնայ ըլլալ կեանքի համար: Այնպիսի առաքելութիւններ, ինչպիսիք են իջնող ապարատ [[Ֆենիքս (ապարատ, արեւմտահայերէն)|Ֆենիքսը]], [[Mars Science Laboratory|Mars Science Laboratory-ն]] եւ [[ExoMars|ExoMars-ը]] դէպի Մարս, [[Կասսինի|«Կասսինի»]] զոնդը դէպի [[Լուսընթակ (մոլորակ)|Լուսընթակի]] արբանյակ [[Թիթան (արբանեակ)|Թիթան]], «Ice Clipper»-ը դէպի [[Երեւակ (մոլորակ)|Երեւակի]] արբանեակ [[Եւրոպա (արբանեակ)|Եւրոպա]], նոր յոյսեր կու տան մեր համակարգի կեանքի գոյութեան ապացուցման համար նոր հետազօտութիւններ իրականացնելու համար:

== Գիտահանրամատչելի Ֆիլմեր ==
«Տիեզերք.Աստղակենսաբանութիւն» ([[անգլերէն]] - The Universe. Astrobiology) - գիտահանրամատչելի ֆիլմ, որ նկարահանուած է History Channel-ի կողմէ 2008 թուականին:
== Տես Նաեւ ==
* [[METI]]
* [[SETI]]
* [[Կեանք]]
* [[Ոչ Երկրային Կեանք]]
* [[Փոխընտրական Կենսաքիմիագիտութիւն]]
* [[Ունիկալ Երկրի Տեսութիւն]]
* [[Կարմիր Թզուկի Բարենպաստութիւնը Կեանքի Համար]]
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծանցանկ}}

== Գրականութիւն ==
* The Search For Life In The Universe, Դ. Գոլդսմիթ, Թ Օվեն: Երկրորդ հրատարակություն. ISBN 0-201-56949-3 Addison, Վեսլին Հրատարակչական Ընկերութիւն:
* Астробиология. Большой энциклопедический словарь. - М.: Большая Российская энциклопедия, 1999.
== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.astrochemistry.ru Астрохимия и астробиология в России и мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023215014/http://astrochemistry.ru/ |date=2020-10-23 }}
* [http://www.astrobio.eu Astrobio.eu]
* [http://astrobiology.nasa.gov Astrobiology.nasa.gov]
* [http://streamiss.spaceflight.esa.int/?pg=production&PID=alcn Astrobiology Lecture Course Network (a.y. 2005-2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518094728/http://streamiss.spaceflight.esa.int/?pg=production&PID=alcn |date=2011-05-18 }}
* [http://www.astrobiology.com/ The Astrobiology Web]
* [http://www.astrobio.net/ Astrobiology Magazine]
* [http://space.newscientist.com/channel/astronomy/astrobiology?DCMP=Matt_Sparkes&nsref=astrobiology-instant-expert Astrobiology Instant Expert on New Scientist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225234257/http://space.newscientist.com/channel/astronomy/astrobiology?DCMP=Matt_Sparkes&nsref=astrobiology-instant-expert |date=2007-12-25 }}
* [http://aca.unsw.edu.au/ Australian Centre for Astrobiology]
* [http://biocab.org/Exobiology.html Conditions for Life Everywhere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060718180056/http://www.biocab.org/Exobiology.html |date=2006-07-18 }}
* [http://standard3d.com Standard3D Stereoscopic Space Simulator including 30 exoplanets]
* [http://www.astrobiologia.pl/eana/ European Astrobiology Network Association (EANA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015060232/http://www.astrobiologia.pl/eana/ |date=2018-10-15 }}
* [http://www.ifa.hawaii.edu/~meech/iau/ International Astronomical Union Commission 51: Bioastronomy, official website]
* [http://nai.nasa.gov/ NASA Astrobiology Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060815002519/http://nai.nasa.gov/ |date=2006-08-15 }}
* [http://pilbara.mq.edu.au/ NASA-Macquarie University Pilbara Education Project] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121127110236/http://pilbara.mq.edu.au/ |date=2012-11-27 }}
* [http://planetquest.jpl.nasa.gov/ NASA’s PlanetQuest]
* [http://www.exoplanetology.com/ Official Exoplanetology Website]
* [http://omegataupodcast.net/2009/09/18-astrobiology-at-the-nasa-astrobiology-institute/ Podcast Interview with NAI’s Director Dr. Carl Pilcher]
* [http://pokey.arc.nasa.gov/~astrochm/LifeImplications.html Possible Connections Between Interstellar Chemistry and the Origin of Life on the Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090731102920/http://pokey.arc.nasa.gov/~astrochm/LifeImplications.html |date=2009-07-31 }}
* [http://www.nemoramjet.com/snduterus.html Snaiad, a world-building project with creatures designed with evolutionary biology in mind.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130613135659/http://www.nemoramjet.com/snduterus.html |date=2013-06-13 }}
* [http://www.solstation.com/habitable.htm Stars and Habitable Planets]

[[Ստորոգութիւն:Կենսաբանութեան բաժիններ]]