Տեսնել Թթուածին էջի աղբիւրը

'''Թթուածին''' ({{lang-la|Oxygenium}}), կարգահամարը՝ 8, հիւլէական զանգուածը՝ 15.9994։ Սովորական պայմաններուն (0&nbsp;°C, 760 մմ սնդիկի սիւն) թթուածինը անգոյն, անհոտ եւ անհամ կազ մըն է։

Թթվածինը ամենատարածուած քիմիական տարրն է [[Երկիր|Երկրին]] վրայ։ Կապուած թթուածինը կը կազմէ [[Երկիր|Երկրի]] ջրային շերտի զանգուածի 6/7 մասը (85,82 % ըստ զանգուածի), մթնոլորտին մէջ, ուրտեղ ան կը գտնուէ ազատ վիճակին, պարունակութեամբ երկրորդն է (23,15 % ըստ զանգուածի) բ[[որակածին]]էն յետոյ։ Օդին մէջ փոփոխութիւնը 0,1 % -էն չ'անցնիր։ Մթնոլորտին մէջ թթուածինի օքսիտացման, այրման, նեխման եւ շնչառութեան պատճառաւ կորուստը կը լրացուի ֆոթոսինթէզով։ Թթուածինը առաջին տեղը կը գրաւէ իր յառաջացուցած նիւթերու թիւով (1364), որոնց մէջ թթուածինի պարունակութեամբ կը գերակշռեն սիլիկատները, քուարզը, [[երկաթի օքսիտ]]ները, քարպոնաթները եւ սուլֆաթները։

Թթուածինը կը մտնէ բոլոր այն նիւթերու բաղադրութեան մէջ, որոնցմէ կազմուած են կենդանի օրկանիզմները, զորօրինակ, մարդուն օրկանիզմը կը պարունակէ մօտաւորապէս 65 % թթուածին։ Ունի երեք կայուն իզոթոփ՝ Օ<sup>16</sup> (99,75 %), Օ<sup>17</sup> (0,037 %) եւ Օ<sup>18</sup> (0,204 %)։ Արհեստականօրէն 14, 15 եւ 19 զանգուածի թիւերով ռատիոաշխոյժ իզոթոփներ։ Թթուածինի բոլոր իզոթոփներու միջուկները կազմուած են 8 պրոտոնէ եւ համապատասխանաբար 6, 7, 8, 9, 10 եւ 11 նէյտրոնէ, իսկ ելեկդրոնային թաղանթը՝ երկու ներքին եւ վեց արտաքին ելեկդրոններէ։

Կ'երևի երկու ալոտրոպ ձեւափոխութիւններու տեսքով՝ թթուածին (O<sub>2</sub>) եւ օզոն (O<sub>3</sub>)։

== Պատմութիւն ==
Առաջին անգամ իրարմէ անկախ թթուածինը ստացած են շուէտացի գիտնական Շեէլէն ([[1970 թուական]]ին՝ [[մակնէզիւմ]]ի նիթրաթի, թորակներու տաքութեամբ քայքայումէն) եւ անգլիացի գիտնական Փրիսթելին ([[1774 թուական]]ին՝ [[սնդիկ]]ի օքսիտի եւ սուսրի տաքացնելէն).

:: <math>\mathsf{ 2HgO \ \xrightarrow{^ot} \ 2Hg + O_2 \uparrow}</math>

== Անուան Ծագում ==
[[1775 թուական]]ին [[Անթուան Լորան Լաւուազիէ]]ն հաստատելով օդի բաղադրութիւնը, ցոյց տուաւ, որ թթուածինը կը համարուի թթուներու բաղադրիչ մասը եւ անուանեց զայն ''oxygene''՝ «թթու յառաջացնող» ({{lang-grc|ὀξύς}} «թթու» եւ {{lang-grc|γεννάω}}՝ «կը ծնիմ»), հոստեղէն ալ  հայերէն «թթուածին» անուանումը։

== Բնութեան մեջ ==
{{Բազմապատիկ պատկերներ
 | գոտի = left/right/center
 | ուղղություն = horizontal
 | վերնագիր = Թթուածինը Բնութեան Մէջ
 | վերնագրի գոտի = left/right/center
 | վերնագրի ֆոն = 
 | նկարագրություն = 
 | նկարագրության գոտի = left/right/center
 | նկարագրության ֆոն = 
 | լայնություն =

 | պատկեր1 = Large bonfire.jpg
 | լայնություն1 = 206
 | նկարագրություն1 = Թթուածինը անհրաժեշտ է կրակը վառ պահելու համար

 | պատկեր2 = RustyChainEdit1.jpg
 | լայնություն2 = 180
 | նկարագրություն2 = Երկաթի օքսիտը կամ ժանգը կը յառաջանայ, երբ թթուածինը կը փոխազդէ այլ տարրերուն հետ

 | պատկեր3 = Stilles Mineralwasser.jpg
 | լայնություն3 = 120
 | նկարագրություն3 = [[Ջուր|Ջուրը (H<sub>2</sub>O)]] բնութեան մէջ թթուածնի ամէնատարածուած միացութիւնն է
}}
Թթուածինը Երկրի կեղեւին ամենատարածուած տարրն է։ Ազատ վիճակին կը գտնէ մթնոլորտային օդին մէջ, կապուած ձեւով կը մտնէ ջուրի, միներալներու, լեռնային ապարներու, եւ բոլոր այն բոյսերու, որոնցմէ կազմուած են բուսական եւ կենդանական օրկանիզմները։
[[Երկիր|Երկիր մոլորակի]] օդային մթնոլորտը կազմուած է հիմնականին մէջ երկու կազէ՝ թթուածինէ (O<sub>2</sub>) եւ [[բորակածին]]է (N<sub>2</sub>)։
Օդի բաղադրութեան մէջ թթուածինի ծաւալային բաժինը 20,93 % է, իսկ զանգուածայինը՝ 23,15 %։ Սակայն թթուածինի հիմնական զանգուածը մեր մոլորակին մէջ կը պարունակէ տարբեր միացութիւններու (բարդ նիւթերու) բաղադրութեան մէջ։ [[Երկիր|Երկրագունդի]] ջրապաշարներուն մէջ թթուածինի զանգուածային բաժինը 85,82 % է, աւազին մէջ՝ 53 %, կաւերուն, լեռնային ապարներուն եւ հանգերուն մէջ՝ մօտաւորապէս 56 %։ Բոլոր կենդանի օրկանիզմներուն մէջ պարունակող նիւթերու (ճարպ, շաքար, փրոթէին եւ այլն) բաղադրութեան մէջ առկայ հիմնական տարրերէն մէկը թթուածինն է։ Զորօրինակ՝ մարդու օրկանիզմին մէջ թթուածինի զանգուածային բաժինը 65 % է (իսկ ըստ հիւլէներու՝ 26 %)։

Օդին մէջ թթուածինի ծախսը հիմնականին մէջ պայմանաւորուած է նիւթերու օքսիտացմամբ, այրմամբ, օրկանական նյութերու նեխմամբ ու կենդանի օրկանիզմներու շնչառութեամբ։ Սակայն ծախսուած թթուածինը կը վերականգնուի լուսասինթէզի միջոցաւ, որ հիմնականին մէջ կը կատարուի բոյսերուն մէջ։ [[Կանաչ (գոյն, արեւմտահայերէն)|Կանաչ]] բոյսերուն մէջ արեւի լուսային եռանդը կը խթանէ [[ածխաթթու կազ]]ի (CO<sub>2</sub>) եւ ջուրի (H<sub>2</sub>O) մոլեքուլներու միջեւ քիմիական փոխազդեցութիւն, որուն հետեւանքով ածխաթթու կազի ծաւալին հաւասար թթուածին կ'անջատուի։ Այդ գործընթացին նաեւ շարք մը օրկանական միացութիւններ կը յառաջանան։ Թթուածինը բնութեան մէջ կը կատարէ իւրօրինակ շրջապտոյտ մը։

== Քիմիական Յատկութիւններ ==
Պարբերական համակարգի 2<sup>րդ</sup> պարբերութեան, 6<sup>րդ</sup> խումբի քիմիական տարր է: Հիւլէի ելեկտրոնային թաղանթներու կառուցուածքը 1s<sup>2</sup>2s<sup>2</sup>2p<sup>4</sup> է։
{{Սեղմ Պարբերական Աղիւսակ}}