Տեսնել Թուզ էջի աղբիւրը

[[Պատկեր:Smokve na grani.jpg|մինի|250x250փքս]]
'''Թուզ''', կամ '''թզենի''' ({{lang-la|Fícus cárica}}), կամ '''ֆիքուս''', մերձարեւադարձային տերեւաթափ ֆիքուս։ Քաղցրահամ պտուղներու շարքին թուզը առաջնակարգ տեղ կը գրաւէ՝ սնուցիչ ու բուժիչ իր բացառիկ յատկութիւններով։

[[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]], [[Կովկաս]]ի եւ [[Խրիմ|Խրիմի]] մէջ պտուղը կ'աճեցնեն իբրեւ թանկարժէք պտղատու բոյս։ Լայն տարածում ունի [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրածովեան]] երկիրներու մէջ, [[Վրաստան]]ի, [[Հայաստան]]ի լեռներու, [[Ապշերոնի թերակղզի|Ապշերոնի թերակղզիի]], [[Ազրպէյճան]]ի կեդրոնական շրջաններու, Կրասնոտարի մարզին եւ [[Ապխազիա|Աբխազիոյ]] մէջ։

Թուզը կը համարուի ամէնէն հին մշակուող բոյսերէն մէկը, ըստ կարգ մը տուեալներու՝ հաւանաբար ամէնէն հինը։Թուզի մշակմամբ զբաղած են Արաբիոյ մէջ, ուրկէ տարածուած է [[Փիւնիկէ]], [[Սուրիա]] եւ [[Եգիպտոս]]։

Ք.Ա. 13-րդ դարուն կարեւոր դեր ունեցած է Փիլոս թագաւորութեան գիւղատնտեսութեան մէջ։

[[ԱՄՆ|Ամերիկա]] հասած է միայն ԺԶ. դարուն։

[[Աստուածաշունչ]]ին մէջ յիշատակուող թզենիի տերեւը [[Ադամ]]ը եւ [[Եվա|Եւան]] օգտագործած են իրենց մերկութիւնը ծածկելու համար։

== Բուսաբանական Նկարագիր ==
[[Պատկեր:Ficus carica L, 1771.jpg|left|thumb|240px]]
Բաց մոխրագոյն հարթ կեղեւով ծառ մըն է, տերեւները մեծ են, հերթադիր, բլթակաւոր, արտաքինէն՝ մուգ կանաչ, ստորին մակերեսէն՝ բաց գունաւորուած, խաւապատ, ունին իւրայատուկ հոտ, փրցնելու ատեն կը նկատուի կաթնահիւթի արտահոսք, որ կարգ մը ազգերու պարագային պտղաբերութիւն կը խորհրդանշէ։ 

Ծաղիկին բանաձեւն է՝ {{Nobr|[[Պատկեր:Male black symbol.svg|12px]]<math>\mathrm{\ast \; P^{Ca}\; _{(5)} \;  A_{3(\underline3)}}</math>}}, ինչպէս նաեւ մեծ ծաղկաբոյլ, որուն մէջ արական ծաղիկները նուազ են, իսկ իգականները ունին երկար սիւներ եւ բեղմնաւորումէն ետք՝ կը յառաջացնեն միակի սերմով պտուղներ, ընկոյզի ձեւով։ Թուզը հիւթալի, քաղցր, տանձանման, մէջը կորիզներով պտուղ է։ Ծածկուած է բարակ, փոքր մազիկներ ունեցող կեղեւով։ Վերին մասին մէջ ունի փոսիկ եւ աչքեր։ Թուզը ունի տարբեր գունաւորումներ՝ դեղինէն մինչեւ սեւ եւ կապոյտ։ Աւելի շատ տարածուած են դեղին եւ կանաչ թուզերը։
{{Ֆոտոշարք|Malaga 25-9-2007a.JPG|Ficus carica mit Fruchtansatz.JPG}}

=== Քիմիական բաղադրութիւն ===
{| style="float:right; margin: 0 0 0.5em 1em"
|+ 2012-ին մեծագոյն թուզ արտադրողները(թոներով)
!Տեղ
!Երկիր
!Արտադրութիւն <br> 
|-
| 1 || [[Պատկեր:Flag of Turkey.svg|26px]] [[Թուրքիա]] || 274 535
|-
| 2 || [[Պատկեր:Flag of Egypt.svg|26px]] [[Եգիպտոս]] || 171 062
|-
| 3 || [[Պատկեր:Flag of Algeria.svg|26px]] [[Ալճերիա]] || 110 058
|-
| 4 || [[Պատկեր:Flag of Morocco.svg|26px]] [[Մարոք]] || 102 694
|-
| 5 || [[Պատկեր:Flag of Iran.svg|26px]] [[Իրան]] || 78 000
|-
| 6 || [[Պատկեր:Flag of the United Arab Republic.svg|26px]] [[Սուրիա]] || 41 224
|-
| 7 || [[Պատկեր:Flag of USA.svg|26px]] [[ԱՄՆ|Միացեալ Նահանգներ]] || 35 072
|-
| 8 || [[Պատկեր:Flag of Brazil.svg|26px]] [[Պրազիլ]] || 28 010
|-
| 9 || [[Պատկեր:Flag of Albania.svg|26px]] [[Ալպանիա]] || 27 255
|-
| 10 || [[Պատկեր:Flag of Tunisia.svg|26px]] [[Թունուզ]] || 25 000
|- bgcolor="#CCCCCC"
|  || '''Աշխարհ''' || '''1 031 391'''
|-
| colspan="3" | <small>Աղբիւր՝ ՄԱ Պարէնի Եւ Գիւղատնտեսութեան Կազմակերպութիւն</small><ref>{{Cite web |url=http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx |title=Archive copy |accessdate=2016-04-27 |archive-date=2016-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161016200146/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx |dead-url=yes }}</ref>
|}
[[Պատկեր:DriedFigs1.JPG|ձախից|մինի|Չոր թուզ]]
Թուզին թարմ պտուղները կը պարունակեն մինչեւ 24% (այլ տուեալներով մինչեւ 75%) [[շաքար]] (կլիւքոզ, ֆրուքթոզ), իսկ չոր պտուղները՝ մինչեւ 37%։ Պտուղները կը պարունակեն օրկանական [[թթուներ]], դաբաղանիւթեր, [[սպիտակուցներ]] եւ [[ճարպեր]]։ Թուզին թարմ պտուղները կը պարունակեն մինչեւ 1․3% սպիտակուցներ, 11․2 շաքար, թթուներ՝ միայն 0․5%։ 

Չոր պտուղներուն մէջ սպիտակուցներու պարունակութիւնը կ'աւելնայ մինչեւ 3-6%, շաքարը՝ մինչեւ 40-50%, ինչ որ անոնց կու տայ շատ քաղցր համ եւ կը դառնայ շատ յագեցնող (չոր պտուղներու քալորիականութիւնը՝ 214 քքալ․/100 կր.)։ 

Պտուղները կը պարունակեն նաեւ կենսանիւթեր (β-քարոթին), հանքային նիւթեր (նաթրիում՝ 18 մկ/100 կր, փոթասիում՝ 268, քալսիում՝ մինչեւ 34, մակնեզիում՝ մինչեւ 20, ֆոսֆոր՝ մինչեւ 32)։ [[Փոթասիում]]ի պարունակութիւնը այնքան շատ է, որ կը զիջի միայն ընկոյզին։ Չհասունցած պտուղները կը պարունակեն լեղի կաթնային համ եւ պիտանի չեն ուտելու համար։ 

Առաւելաբար ճոխ է շաքարի իր պաշարը (30-40%)։ Այս մարզին մէջ խաղողը միայն կրնայ մրցիլ անոր հետ։ Իսկ շաքարը, ինչպէս յայտնի է, աղբիւր է մարմինին անհրաժեշտ ջերմուժին, որ կ'ապահովէ հիւսկէններուն եւ մկաններուն կեանքն ու աշխատանքը։ 

Բացի շաքարէն՝ թուզը հարուստ է «Ա», «Պի», եւ [[«Սի» կենսանիւթ|«Սի»]] Կենսանիւթերով, հանքային աղերով (երկաթ, պրոմ, կիր, մանկէզ), նաեւ իւղով եւ բորակածին պարունակող տարրերով<ref>[https://afhil.com/e-zkoush/%d5%a9%d5%b8%d6%82%d5%a6%d5%a8/ Թուզը]</ref>։

==== Սննդային արժէքը ====
[[Պատկեր:Anjeer.JPG|մինի]]
* Առաւօտ կանուխ, անօթի փորով կերուած կէս քիլօ  թուզը  դարման մըն է պնդութենէ տառապողներուն համար։
* Չոր թուզը եւ չոր թուզով պատրաստուած անուշապուրները սննդական աւելի արժէք կը ներկայացնեն քան թարմ թուզը, իսկ թուզի բոլոր անուշեղէններն ու օշարակները սնուցիչ են եւ միշտ թեթեւ ու անվնաս լծողականի մը դերը կը խաղան՝ պնդութենէ տառապողներուն պարագային։

* Թուզը դիւրամարս է եւ մատչելի՝ ամէնէն փափուկ ստամոքսներուն իսկ։ Պարունակած փոքրիկ հունտերը կ'աշխուժացնեն [[Ստամոքս|ստամոքսին]] եւ աղիքներուն աշխատանքները, իսկ [[Հանքային աղեր|հանքային աղերն]] ու փայտամասը (սելլիւլոզ) կը մաքրեն ու կը տանին իրենց հետ [[Աղիք|աղիքներու]] հուզաթաղանթներուն կուտակուած թոյները։
* Թուզին բուժիչ յատկութիւնները կը զգացուին նաեւ [[Թոք|թոքերու]], [[Կոկորդ|կոկորդի]], [[Բերան|բերնի]] հուզաթաղանթներուն վրայ, ինչպէս եւ այլ պարագաներու։
* [[Ցնցղատապ|Ցնցղատապը]] կամ ծանր հարբուխը հնարաւոր է հանդարտեցնել եւ բուժել՝ լիթր մը ջուրի մէջ եռացած ափ մը չոր թուզի խաշուքը խմցնելով հիւանդին։ Նոյն այդ խաշած ջուրը խառնելով քիչ մը կաթի՝ կարելի է ցօղուել բերանը, [[Լինտեր|լինտերու]] եւ կոկորդի հուզաթաղանթներու բորբոքումները ամոքելու եւ չքացնելու համար։
* Թզենիի տերեւներուն խաշուկը նմանապէս կը հանդարտեցնէ [[Հազ|հազը]], իսկ թզենիի թարմ ճիւղերու խաշուկը կը խմուի՝ փորը թոյլ պահելու համար։ Ցաւով [[դաշտան]] ունեցողներն ալ կրնան խմել այս վերջին խաշուկէն՝ ամսագլուխէն մէկ-երկու օր առաջ։ 
* Թուզ ուտելէ զգուշանալու են՝ միայն [[փորհարութիւն]] ունեցողները եւ [[Շաքարախտ|շաքարախտաւորները]]:

==Ծանօթագրութիւններ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով]]