Տեսնել Լուսին էջի աղբիւրը

[[Պատկեր:FullMoon2010.jpg|մինի|աջից|Լուսին]]
'''Լուսին'''-ը (Խորհրդանիշ: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) Երկիր [[մոլորակ]]ի միակ եւ արեգակնային համակարգի մեծութեամբ հինգերորդ բնական [[արբանեակ]]ն է։ Ունենալով Երկրի տրամագիծի 27%-ը եւ խտութեան 60%-ը՝ Լուսինը ունի Երկրի զանգուածի 1⁄81-ը։ Միջին հեռաւորութիւնը Երկրի եւ Լուսնի կեդրոններու միջեւ կը կազմէ 384,467 քմ.։ Գիշերները կ'արտացոլէ [[արեգակ]]ի լոյսը Երկրագունդի այն կիսագունդին մէջ, ուր չեն հասնիր արեգակի ճառագայթները։ Լուսինը իր խտութեամբ երկրորդ արբանեակն է [[Յուպիտերի Իո]] արբանեակէն ետք։

Լուսինը Երկրի հետ անհամադէպ պտոյտի մեջ է՝ մշտապէս շրջուած ըլլալով դէպի մոլորակը միեւնոյն կողմով։ Անիկա Արեգակէն ետք ամենապայծառ մարմինն է երկնքի մէջ, չնայած այն հանգամանքին, որ անոր մակերեւոյթը իրականութեան մէջ շատ մուգ է եւ արտացոլման գործակցով մօտ է ածուխին։

Երկնքի մէջ Լուսնի յայտնութիւնը եւ [[լուսնային փուլ]]երու պարբերականութիւնը հնագոյն ժամանակներէն կարեւոր մշակութային ազդեցութիւն ունեցած են։ Լուսնի ձգողութենական ազդեցութիւնը կ'առաջացնէ ովկիանոսի մակընթացութիւնները եւ երկրային օրուան տեւողութեան երկարացումը։

Լուսնի ընթացիկ ուղեծիրին հեռաւորութիւնը մօտ երեսուն անգամ մեծ է Երկրի տրամագիծէն, որուն պատճառով Լուսինը երկնքի մէջ նոյն չափով կ'երեւի ինչպէս [[Արեւ]]ը եւ թոյլ տուած է մօտաւորապէս ամբողջութեամբ ծածկել։ Չափերու այդ տեսողական համընկնումը ակնյայտ զուգադիպութիւն է։ Երկրի պատմութեան աւելի վաղ ժամանակաշրջանին, Լուսինը աւելի մօտ էր Երկրին եւ ունէր աւելի մեծ տեսանելի չափեր, քան՝ Արեգակը։

Լուսինը ձեւաւորուած է մօտ 4,5 միլիառ տարի առաջ՝ Երկրի ձեւաւորումէն անմիջապէս ետք։ Չնայած նախկինին Լուսնի ձեւաւորման քանի մը ենթադրութիւն կար, ներկայիս ամէնէն տարածուած բացատրութիւնն այն է, որ Լուսինը ձեւաւորուած է Երկրի եւ [[Մարս]]ի փոխազդեցութեան պատճառով առաջացած մնացորդներէն։ Լուսինը միակ երկնային մարմինն է, ուր մարդ արարածը ոտք դրած է։ [[Սովետական Միութիւն|Սովետական Միութեան]] Լուսնային ծրագիրը առաջինն էր, որ [[1959]] թուականին անօդաչու տիեզերանաւ ուղարկեց դէպի Լուսին։ Միացեալ Նահանգներու ՆԱՍԱ-ի [[Ափոլլօ]] ծրագիրը առ այսօր մարդուն կողմէ իրականացուած միակ գիտարշաւն է այլ դէպի երկնային մարմին։ Այս ծրագրի շրջագիծինն մէջ Լուսինէն բերուած է աւելի քան 380 քկ. լուսնային ժայռ, որ օգտագործուեցաւ Լուսնի երկրաբանական ծագումը, անոր ներքին կառուցուածքի ձեւաւորումը եւ երկրաբանական ձեւաւորման ապագայ պատմութիւնը բացայայտելու համար։

[[1972]] թուականին Ափոլլօ17-ի արշաւանքէն ետք Լուսին այցելած են միայն անօդաչու տիեզերանաւերը։ [[2004]] թուականին սկսեալ [[Ճափոն|Ճափոնը]], [[Չինաստան]]ը, [[Հնդկաստան]]ը, [[Միացեալ Նահանգներ]]ը եւ Եւրոպական տիեզերական գործակալութիւնը՝ իւրաքանչիւրը բաց ձգած է իր ուղեծիրակայանները։ Այս տիեզերանաւերը նպաստած են լուսնային ջուրի յայտնագործման։ Ապագային նախատեսուած են Լուսնի վրայ նոր հետազօտութիւններ, ներառեալ կառավարութիւններու եւ մասնաւոր հատուածի ջանքերով։ Լուսինը կը մնայ Տիեզերքի պայմանագրի տակ՝ բոլոր ազգերուն համար ազատ խաղաղ նպատակներով հետազօտելու։

== Անունը եւ ստուգաբանութիւնը ==
Հայերէն Լուսին բառը<ref>[http://nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=7&pageNumber=1008&vk_layout=AM+Armenian+Phonetic&query=%D4%BC%D5%B8%D5%B5%D5%BD Հայերէն Արմատական Բառարան]</ref> առաջացած է [[լոյս]] բառէն, անուանումը թերեւս ստացած է գիշերը լուսաւորելու պատճառով։ Լատիներէն ''luna'' բառը նոյնպէս թարգմանաբար կը նշանակէ լուսաւոր։

== Լուսնի առաջացումը ==
[[Պատկեր:Լուսնի ուղեծրի փոփոխությունը.jpg|մինի|ձախից|Լուսինի ուղեծիրը վերջին 4,36 միլիառ տարուայ ընթացքին]]
Յառաջացած են քանի մը վարկածներ 4,527 ± 0,010 միլիառ տարի առաջ Լուսնի առաջացման բացայայտման մասին, ընդամէնը 30-50 միլիոն տարի անցած էր Արեգակնային համակարգի առաջացման պահէն<ref>{{cite journal|doi= 10.1126/science.1118842 |journal=Սայենս |year=2005 |volume=310 |issue=5754 |pages=1671–1674 |title=Լուսնային մետաղների Hf - W ժամանակագրությունը եւ Լուսնի տարիքն ու վաղ զարգացումը |last=Կլեյն |first=Տ. |coauthors=Պալմ, Հ.; Մեզգեր, Կ.; Հոլիդեյ, Ա. Ն. |pmid=16308422|bibcode = 2005Sci...310.1671K }}</ref>։ Այս վարկածներէն էին.
* Կեդրոնախոյս ուժերու ազդեցութեան տակ Երկրի կեղեւէն Լուսնի անջատումը<ref name="Binder">{{cite journal | last = Բայնդեր | first = Ա. Բ. | title = Լուսնի պտտմամբ բաժանումով ծագումը | journal = Լուսին | year = 1974 | volume = 11 | issue = 2 | pages = 53–76 | bibcode = 1974Moon...11...53B | doi = 10.1007/BF01877794 }}</ref><ref name="BotM">{{cite book | last = Սթրուդ | first = Ռիկ | title = Լուսնի գիրքը | publisher = Ուոլկեն եւ Ընկերներ | year = 2009 | pages = 24–27 | isbn = 978-0-8027-1734-4 }}</ref>
* Երկրի կողմէն նախա-լուսնի ձգումը<ref name="BotM"/><ref name="Mitler">{{cite journal|last=Միթլեր|first=Հ. Ե.|title=Երկաթով աղքատ Լուսնի ձեւաւորումը մասնակի ձգմամբ, կամ Լուսնի առաջացման եւս մի արտասովոր վարկած|journal=Իկարուս|year=1975|volume=24|issue=2|pages=256–268|bibcode=1975Icar...24..256M|doi=10.1016/0019-1035(75)90102-5}}</ref>
* Երկրի եւ Լուսնի իրար հետ միասին առաջացումը նախամոլորակային անօթէն<ref name="BotM"/>

Այս վարկածներէն եւ ոչ մէկը չի կրնար բացատրել Երկիր-Լուսին համակարգի բարձր անկիւնային պահը<ref>{{cite journal|last=Սթիվենսոն |first=Դ. Ջ. |title=Լուսնի ծագումը - Բախման վարկած |journal=Երկրի եւ մոլորակային գիտությունների տարեկան հաշվետվություն |year=1987 |volume=15|issue=1 |pages=271–315 |bibcode=1987AREPS..15..271S |doi=10.1146/annurev.ea.15.050187.001415}}</ref>:

Այսօրուայ դրութեամբ գերակայող վարկածն է հսկայական բախման վարկածը, ըստ որուն [[Երկիր-Լուսին համակարգ]]ը ձեւաւորուած է հսկայական մարմնի նոր ստեղծուած [[պրոտո-Երկրի]] հետ բախման արդիւնքով<ref name="taylor1998">{{cite web | url = http://www.psrd.hawaii.edu/Dec98/OriginEarthMoon.html | title = Երկրի եւ Լուսնի ծագումը | last = Թեյլոր | first = Ջ. Ջեֆրի | date = 31 դեկտեմբեր 1998 | publisher = Մոլորակագիտության հետազոտությունների հայտնագործություններ | accessdate =7 ապրիլ 2010 }}</ref>։ Այսպիսի հսկայական բախումները Արեգակնային համակարգի ձեւաւորման ընթացքին սովորական բան էին։ Ըստ բախման վարկածի՝ 4,36<ref name="age">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/08/18/moon/|title=Աստղագետները պարզել են Լուսնի ճշգրիտ տարիքը |date=18 օգոստոս 2011 |publisher=lenta.ru |accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 19–ին}} {{ref-ru}}</ref> միլիառ տարի առաջ [[պրոտո-Երկիր]]ը բախում ունեցած է [[պրոտո-մոլորակ]] Թեայի հետ։ Հարուածը եղած է ոչ կեդրոնական։ Արդիւնքով՝ հարուածող մարմնի մեծ մասը, ինչպէս նաեւ երկրային մանտիայի մէկ մասը դուրս մղուած են երկրամերձ ուղեծիր։ Այս նիւթէն ալ հաւաքուած է [[պրոտո-Լուսին]]ը մօտաւորապէս 60,000 քմ. ուղեծիրի վրայ։ Երկիրը հարուածի արդիւնքով ստացած է պտոյտի արագութեան կտրուկ յաւելում։ Բախման համակարգչային ձեւաւորման արդիւնքով ստացուած [[Երկիր-Լուսին]] համակարգի անկիւնային պահը, ինչպէս նաեւ Լուսնի միջուկի չափերը կը համընկնին իրական տուեալներու հետ։ Այս սիմուլիացիաները նոյնպէս ցոյց կու տան, որ Լուսնի նիւթի մեծ մասը հարուածող մարմնիններէն է, այլ ոչ պրոտո-Երկրէն<ref>{{cite journal|last=Կանուպ |first=Ռ. |coauthors=Ասֆաուգ, Ե. |title=Լուսնի ծագումը Երկրի ձեւավորման վերջին փուլում հսկայական բախումից |journal=Նեյչր |volume=412 |pages=708–712 |year=2001 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |issue=6848 |bibcode=2001Natur.412..708C}}</ref>։ Այնուամենայնիւ, վերջին հետազօտութիւններու արդիւնքները ցոյց կու տան, որ Լուսնի մեծ մասը կազմուած է Երկրի նիւթէն եւ ո՛չ՝ հարուածող մարմնէն<ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/12/071219-moon-collision.html|title=Երկիր-աստերոիդ բախումը ստեղծել է Լուսինը աւելի ուշ քան մտածում էին|last=|first=|date=28 հոկտեմբեր 2010|website=|publisher=News.nationalgeographic.com|accessdate=7 մայիս 2012}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1038/nature06428|first4=Հ.|pmid=18097403|pages=1206–9|issue=7173|volume=450|journal=Նեյչր|first5=Ռ.|last5=Վիելեր|last4=Պալմ|title=Լուսնի ուշ ձեւաւորումը եւ երկարաձգուած տիֆերենցացումը հիմնուած լուսնային մետաղներու W իզոտոպներու հետազօտութիւններու վրայ|first3=Բ.|last3=Բուրդոն|first2=Տ.|last2=Քլեյն|first1=Մեթյու|last1=Թուբուլ|year=2007|bibcode=2007Natur.450.1206T}}</ref>։ Երկնաքարերը ցոյց կու տան, որ Արեգակնային համակարգի այլ մարմինները, այնպէս են ինչպէս Մարսը եւ Վեստան ունին Երկրէն չափազանց տարբերուող իզոտոպային թթուածնի եւ վոլֆրամի կազմուածք, այն պարագային, երբ Երկիրը եւ Լուսինը ունին համարեայ միեւնոյն կազմութիւնը։ Բախումէն յետոյ Երկրի եւ Լուսնի նիւթերը հաւանաբար միախառնուած են հաւասարեցնելով անոնց իզոտոպային կազմուածքը<ref name="Pahlevan2007">{{cite journal|last=Փահլեւան|first=Կավեհ|coauthors=Սթիվենսոն, Դեւիդ Ջ.|year=2007|title=Հսկայական բախումէն յետոյ Լուսնի ստեղծման ընթացքին հաւասարակշռումը|journal=Երկրի եւ մոլորակագիտութեան նամակներ|volume=262|issue=3–4|pages=438–449|doi=10.1016/j.epsl.2007.07.055|bibcode=2007E&PSL.262..438P|arxiv=1012.5323}}</ref>, չնայած այս տեսակէտէ նոյնպէս կը վիճարկուի<ref>{{cite journal|last=Նիլդ|first=Թեդ|title=Լուսնի վրայով քայլերը (Երկնաքարային միութեան 72-րդ տարեկան հանդիպման համառօտագիրը, Նանսի, Ֆրանսա)|journal=Գեոսայենթիստ|volume=19|page=8|year=2009|url=http://www.geolsoc.org.uk/gsl/geoscientist/geonews/page6072.html}}</ref>:

Բախման արդիւնքով ծագած հսկայական քանակով [[ուժ|ուժը,]] որ կարողութիւն ունէր հալեցնել Երկրի կեղեւը, այսպիսով ստեղծելով մակմայի ովկիանոսը։ [[Նորաստեղծ Լուսին]]ը կարողութիւն ունէր նոյնպէս ունենալ սեփական մակմայի ովկիանոս<ref name="Warren1985" /><ref>{{cite journal|last=Թոնկս|first=Վ. Բրաեան|coauthors=Միլոշ, Հ. Ջեյ|year=1993|title=Մակմայի ովկիանոսի ստեղծումը հսկայական բախումներու հետեւանքով|journal=Ժէօֆիզիկական հետազօտութիւններու ամսագիր|volume=98|issue=E3|pages=5319–5333|bibcode=1993JGR....98.5319T|doi=10.1029/92JE02726}}</ref>, անոր խորութեան գնահատականները կը խօսին մօտ 500 քմ. խորութեան մասին, ամբողջ շառաւիղով<ref name="Warren1985">{{cite journal|last=Ուորեն|first=Փ. Հ.|year=1985|title=Մակմայի ովկիանոսի գաղափարը եւ Լուսնի էվոլյուցիան|journal=Երկրի եւ մոլորակագիտութեան տարեկան հաշուետուութիւններ|volume=13|issue=1|pages=201–240|bibcode=1985AREPS..13..201W|doi=10.1146/annurev.ea.13.050185.001221}}</ref>։ Չնայած այն հանգամանքին, որ հսկայական բախման վարկածը կը բացատրէ շատ առանձնայատկութիւններ, կան որոշ խնդիրներ, որոնք կը մնան չբացայայտուած, անոնց հիմնական մասը կը վերաբերի [[Լուսնի կառուցուածք]]ին։ 2012 թուականին հրատարակուած Ափոլլօն առաքելութեան կողմէ բերուած Լուսնի նիւթի տիտանի իզոտոպային վերլուծութեան արդիւնքները ցոյց տուին, որ Լուսինը ունի նոյն կազմուածքը ինչպէս Երկիրը<ref name="test">[http://www.astrobio.net/pressrelease/4673/titanium-paternity-test-says-earth-is-the-moons-only-parent Տիտանի մոլորակային փորձը ցույց տվեց, որ Երկիրը Լուսնի միակ «ծնողն» է (Չիկագոյի համալսարան)]</ref>, ինչպէս կը հակասէ այն գաղափարին, որ Լուսինը ձեւաւորուած է Երկրի ուղեծիրէն հեռու։

== Ֆիզիքական բնութագրերը ==

'''Ներքին կառուցուածքը'''
[[Պատկեր:Internal structure of the Moon in Armenian.jpg|մինի|ձախից|Լուսինի ներքին կառուցուածքը]]
Լուսինը տարբերակուած մարմին է, ունի երկրաքիմիական տեսանկիւնէն տարբեր կեղեւ, մանտիա եւ միջուկ։ Ներքին միջուկի ծածկոյթը, որ ունի 240 քմ. շառաւիղ, հարուստ է երկաթով, արտաքին հեղուկ միջուկը հիմնականին մէջ կազմուած է հեղուկ երկաթէ եւ ունի մօտ 300-330 քմ. շառաւիղ։ Միջուկի շուրջ կը գտնուի 480-500 քմ. շառաւիղով սահմանային, մասնակիօրէն հալած շերտ<ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html |title=Լուսնային միջուկը |accessdate=2015-08-26 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111112210/http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html |dead-url=yes }}</ref>, որ ենթադրաբար առաջացած է մակմայի լուսնային ովկիանոսի համաշխարհային հատուածական բիւրեղացումէն մօտ 4,5 միլիառ տարի առաջ, երբ առաջացաւ Լուսինը<ref>[http://www.nature.com/ngeo/journal/v2/n2/full/ngeo417.html Մակմայի լուսնային ովկիանոսի բիւրեղացումը]</ref>։ Լուսնի կեղեւը մօտ 50 քմ. հաստութիւն ունի։
Լուսինը [[Իոյ]]էն ետք խտութեամբ երկրորդ [[արբանեակ]]ն է Արեգակնային համակարգին մէջ։ Սակայն լուսնի ներքին միջուկը փոքր է՝ մօտ 350 քմ., որ կը կազմէ Լուսնի 20%-ը՝ ի տարբերութիւն շատ այլ երկրանման մարմիններու 50%-ի։ Լուսնային միջուկը կազմուած է երկաթէ՝ լեգիրուած փոքր քանակութեամբ ծծումբով եւ նիկելով։

'''Մակերեւոյթը'''

Լուսնի տեղագրութիւնը չափուած է լազերային բարձրաչափի եւ ստերեօ պատկերներու քննոթեան միջոցով<ref>Փոլ Սպուդիս, Ա․ Քուկ, Մ․ Ռոբինսոն, Բ․ Բուսեյ, Բ․ Ֆեսլեր «Հարաւային բեւեռի տեղագրութիւնը Կլեմենտին ստերեօպատկերից»</ref>։ Տեղագրական ամենատեսանելի հատուածը Հարաւային բեւեռ-Էյտկեն աւազանն է՝ 2240 քմ. տրամագծով, Լուսնի ամենամեծ խառնարանը եւ ամենամեծ յայտնի խառնարանը Արեգակնային համակարգին մէջ<ref>{{Cite web |url=http://www.agu.org/pubs/crossref/1997/97GL01718.shtml |title=Ս․ Փիթերս, Ջ․ Թոմփկինս, Փ․ Հեդ «Mineralogy of the Mafic Anomaly in the South Pole‐Aitken Basin: Implications for excavation of the lunar mantle» |accessdate=2015-08-26 |archive-date=2011-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110219135239/http://www.agu.org/pubs/crossref/1997/97GL01718.shtml |dead-url=yes }}</ref>։ 13 քմ. խորութեամբ անոր յատակը Լուսնի ամենացած բարձրութիւնն է<ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/July98/spa.html Ջ․ Թեյլոր «Արեգակնային համակարգի ամենամեծ անցքը»]</ref>։ Ամենաբարձր կէտը կը գտնուի հիւսիս-արեւելեան մասին մէջ, եւ կ'ենթադրուի, որ այս հատուածը հնարաւոր հաստցած է [[Հարաւային բեւեռ-Էյտկեն]]ի հակեալ հատուածէն<ref>Փ․ Շուլց «Ձեւաւորելով Հարաւային բեւեռ-Էյտկեն աւազանը»</ref>։ Այլ մեծ աւազանները, օրինակ՝ Անձրեւներու ծովը, Պարզութեան ծովը, Ճգնաժամներու ծովը, Սմիթի ծովը եւ Արեւելեան ծովը նոյնպէս ունին ցած բարձունքներ եւ բարձր եզրաշերտ։ Լուսնի անտեսանելի կողմի միջինը 1.9 քմ-ով աւելի բարձր է տեսանելի կողմէն։

'''Հրաբուխներ'''

Մուգ եւ համեմատաբար անարտայայտիչ լուսնային հարթավայրերը, որոնց կարելի է պարզօրէն տեսնել անզէն աչքով, կը կոչուին Լուսնի ծովեր, քանի որ հնագոյն ժամանակներու աստղագէտները կը կարծէին, որ անոնք լեցուած են ջրով<ref>[https://books.google.am/?id=TWtLIOlPwS4C&pg=PT30 Փիթեր Վլասուկ]</ref>։ Անոնք այժմ յայտնի են որպէս հնագոյն բազալտէ [[լավա]]յի քարացած, անծայրածիր աւազաններ։ Ի տարբերութիւն երկրային երկաթաքարի՝ ծովային երկափաքարը աւելի շատ երկաթ կը պարունակէ անոր մեջ, լիովին կը բացակային ջրի պատճառով փոխուած հանգային աղերը<ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/April04/lunarAnorthosites.html Մ․ Նորման «Լուսնի հնագույն հրաբուխները»]</ref><ref>Լ․ Վարիչիո «Փոփոխական Լուսինը»</ref>։ Այս լավաներու մեծամասնութինը աւազաններու փոխազդեցութեան արդիւնքով ժայթքած են կամ թափուած են ցածրավայրեր։ Տեսանելի կողմի ծովերուն մէջ կան քանի մը [[երկրաբանական հոծատարածք]]ներ, ուր կան վահանաւոր հրաբուխներ եւ հրաբխային գմբէթներ<ref>{{Cite web |url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2003/2002JE001909.shtml |title=Լ․ Հեդ «Lunar Gruithuisen and Mairan domes: Rheology and mode of emplacement» |accessdate=2015-08-26 |archive-date=2007-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312071105/http://www.agu.org/pubs/crossref/2003/2002JE001909.shtml |dead-url=yes }}</ref>։
[[Ծով]]երը բացառապէս կը գտնուին լուսնի տեսանելի կողմէն եւ կը ծածկեն անոր 31%-ը՝ ի տարբերութիւն անտեսանելի կողմին մէջ գտնուող քանի մը ցրուած կտորներու, որոնք կը ծածկեն անոր միայն 2%-ը<ref>Ջ․ Գիլիս «Լուսնի անտեսանելի կողմը գտնուող ծովերու բաղադրութիւնը եւ երկրաբանական տեղակայումը»</ref>։ Կ'ենթադրուի, որ ան կապուած է տեսանելի կողմի կեղեւի տակ գտնուող ջերմաարտադրող տարրերու խտացման հետ, որոնք կարելի է տեսնել Լուսնային հետախոյզի (Lunar Prospector) կամմա ճառագայթային սպետրաչափի շնորհիւ ստացուած երկրաքիմիական քարտէսներուն մէջ, եւ որոնց պատճառով կեղեւի տակ գտնուող մանտիան կը տաքնայ, մասնակիօրէն կը հալի, կը բարձրանայ մակերես եւ դուրս կը ժայթքի<ref>[http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/281/5382/1484 Լուսնի համաշխարհային տարրական քարտէսներ]</ref><ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/Aug00/newMoon.html Գ․ Թեյլոր «Նոր Լուսին 21-րդ դարուն»]</ref>։ Լուսնի բազալտէ ծովերու մեծ մասը ժայթքած են Իմբրիեան ժամանակաշրջանին մէջ՝ 3-3.5 միլիառ տարի առաջ, թէեւ որոշ ռատիոչափական նմոյշներ 4.2 միլիառ տարուան հնութիւն ունին<ref name="Papike">Ջ․ Փափայկ, Գ․ Ռայդեր «Լուսնի նմոյշներ»</ref>, իսկ ամենաերիտասարդ ժայթքումները միայն 1.2 միլիառ տարի առաջ յայտնուած են<ref name="Hiesinger">Հ․ Հիսինգեր, Ջ․ Հեդ, Ու․ Վուլֆ «Ages and stratigraphy of mare basalts in Oceanus Procellarum, Mare Numbium, Mare Cognitum, and Mare Insularum»</ref>:

Լուսնի աւելի բաց գոյն ունեցող հատուածները կը կոչուին ''terrae'' կամ [[բարձրավանդակ|բարձրաւանդակ]], քանի որ անոնք աւելի բարձր են քան բազմաթիւ ծովերը։ Անոնք 4.4 միլիառ տարուան հնութիւն ունին եւ իրենցմէ կը ներկայացուին Լուսնի մակմային ովկիանոսի պլագիոկլասային կուտակումներ<ref name="Papike" /><ref name="Hiesinger" />։ Ի տարբերութիւն Երկրի վրայ գտնուող լեռներու՝ Լուսնի լեռները կերտուածական գործընթացներէն չեն ձեւաւորուիր<ref>[http://sse.jpl.nasa.gov/educ/themes/display.cfm? NASA, Կ․ Մանսել «Արեգակնային համակարգի հետազօտում»]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։
Տեսանելի կողմի ծովերու խտացումը կ'արտացոլէ անտեսանելի կողմի բարձրաւանդակներու զգալիօրէն աւելի հաստ կեղեւ, որ կարող է ձեւաւորուած ըլլալ քանի մը տասնեակ միլիոն տարիներ առաջ Լուսնի առաջացումէն յետոյ<ref>[http://www.nature.com/news/2011/110803/full/news.2011.456.html#B1 Ռիչարդ Լովետ «Երկիրը կարող է 2 Լուսին ունեցած ըլլայ»]</ref><ref>[http://theconversation.edu.au/was-our-two-faced-moon-in-a-small-collision-2659 Was our two-faced moon in a small collision?]</ref>։

'''Խառնարաններ'''
[[Պատկեր:Moon Dedal crater.jpg|մինի|աջից|Խառնարաններ]]
Լուսնի վրայ խառնարաններու առաջացումը սկսած են ուսումնասիրել 18-րդ դարու 80-ական թուականներէն։ Կար 2 հիմնական վարկած՝ այն, որ առաջացած է [[հրաբուխ]]էն եւ [[երկնաքար]]էն։
Հրաբխային տեսութեան դրոյթներու համաձայն, որ քաշուած է 18-րդ դարու 80-ական թուականներէն գերմանացի աստղագէտ [[Եոհան Շրոյտեր|Յոհան Շրյոտերի]] կողմէ, Լուսնի խառնարանները ձեւաւորուած են մակերեսին հզօր ժայթքումներու արդիւնքէն։ Սակայն 1824 թուականին գերմանացի մէկ այլ աստղագէտ՝ [[Ֆրանց ֆոն Գրույտույզեն]]ը, առաջադրեց երկնաքարի տեսութիւնը, որուն համաձայն Լուսնի հետ երկնային մարմնի բախումէն արբանեակի մակերեսը սեղմուած է, եւ արաջացուցած է խառնարանը։
Մինչեւ 20-րդ դարի 20-ական թուականները [[երկնաքար]]ի վարկածի դէմ քաշուած էր այն փաստը, որ խառնարանները կլոր ձեւ ունին, թէեւ մակերեսին հակեալ հարուածները պէտք է աւելի շատ ըլլան քան ուղիղները, որ կը նշանակէ, որ եթէ խառնարանները երկնաքարէն առաջացած ըլլային, ապա անոնք պէտք է ձուաձեւ ըլլան։ Սակայն [[1924]] թուականին նորզելանտացի գիտնական [[Չարլզ Ջիֆորդ]]ն առաջին անգամ տուաւ մոլորակի մակերեսին [[երկնաքար]]ի հարուածի ճիշդ նկարագրութիւնը։ Կը հասկցուի, որ այդպիսի հարուածէն երկնաքարի մեծ մասը կ'անհետանայ հարուածի տեղին մէջ եւ որ խառնարանի ձեւը կախեալ չէ ընկնելու անկիւնէն։ Ի օգուտ [[երկնաքար]]ի տեսութեան կը խօսի այն փաստը, որ խառնարաններու թուի կախումը իրենց տրամագծէն կը համընկնի երկնաքարի թուի կախեալ չափի հետ։ Աւելի ուշ՝ [[1937]] թուականին, այս տեսութիւնը ընդհանրացուց խորհրդային ուսանող Կիրիլ Ստանյուկովիչը, որ արդիւնքով դարձաւ գիտութիւններու բժիշկ։ Տուեալ տեսութիւնը կը մշակուէր անոր եւ խումբ մը գիտնականներու կողմէ [[1947-1960]] թուականներուն, իսկ ապագային ուսումնասիրուած է նաեւ այլ հետազօտողներու կողմէ։
Դէպի Լուսին կատարած թռիչքները, որ [[1964]] թուականէն իրականացած են ամերիկեան «Ռեյնջեր» սարքերը, ինչպէս նաեւ Արեգակնային համակարգի այլ մոլորոկներուն մէջ յայտնաբերուած խառնարանները, միացուցին Լուսնի վրայ գտնուած խառնարաններու ծագման վերաբերեալ բանավէճերը։ 
Լուսնի եւ աստղակերպ բախման շնորհիւ կրնանք Երկրէն տեսնել Լուսնի երկնաքարային խառնարանները։ [[Փարիզ]]ի Ֆիզիքայի հիմնարկի գիտնականները կ'ենթադրեն, որ 3.9 միլիառ տարի առաջ Լուսնի եւ խոշոր աստղակերպերու բախման հետեւանքով Լուսինը շրջուած է<ref>[http://www.rian.ru/science/20090123/159931145.html Աստերոիտի հետ բախումը շրջեց Լուսինը]</ref>:

'''Ջրի առկայութիւնը'''
[[Պատկեր:Moon South Pole.jpg|մինի|աջից|Լուսնի հարաւային բեւեռի մոզայիկ պատկերը՝ նկարուած Կլեմենտին տիեզերանավի կողմէն]]
Հեղուկ ջուրը Լուսնի մակերեւոյթին չի պահպանուիր։ Արեւային ճառագայթումէն ջուրը արագ կը քայքայուի ֆոտոդիսոցիացիայի հետեւանքով եւ կը կառչի տիեզերքին մէջ։ [[1960]]-ական թուականներէն գիտնականներն առաջ քշած են վարկած մը՝ ըստ որուն հնարաւոր է, որ Լուսնի վրայ սառոյց եղած է, որ առաջացած է [[երկնաքար]]ի հետ փոխազդեցութենէն, կամ Լուսնի՝ թթուածնով հարուստ ժայռերու եւ արեւային քամիէն առաջացած ջրածնի ռեակցիայէն, որուն արդիւնքով ջրի հետքեր մնացած են, որոնք հնարաւոր է որ պահպանուէին սառը ջերմաստիճանին մէջ՝ Լուսնի ցանկացած բեւեռներու  ստուերոտ խառնարաններուն մէջ<ref>R. William "Past Orientation of the Lunar Spin Axis"</ref><ref>Ջ․ Մարգոտ, Դ․ Քեմփբել, Ռ․ Յուրգենս, Մ․ Սլեյդ «Լուսնի բեւեռներու տեղեկագրութիւնը»</ref>։ Համակարգչային ձեւաւորումը ցույց կու տայ, որ մակերեսի 14,000 քմ² կարող է մշտապէս ստուերին մէջ գտնուիլ<ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/June03/lunarShadows.html Լ․ Մարտել «Լուսնի մութ, սառցէ բեւեռները»]</ref>։ Լուսնի վրայ օգտագործելի քանակութեամբ ջրի առկայութիւնը կարեւոր գործօն է Լուսինը բնակավայր դարձնելու համար, սակայն Երկրէն ջրի փոխադրումը՝ Լուսին, չափազանց թանկարժէք է<ref>[https://books.google.am/books?id=ZJm_i3GS4r4C&pg=PA136&hl=en#v=onepage&q&f=false Էրիկ Սիդհաուս «Լուսնի վրայ բնակութիւն հաստատելու մարտահրաւէրները»]</ref>։ 
Հետագայ տարիներուն ջրի առկայութեան այլ վկայութիւններ գտնուած են<ref>{{Cite web |url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/18mar_moonwater/ |title=Դոնա Քոլտեր «Լուսնի ջրի առեղծուածը» |accessdate=2015-08-26 |archive-date=2022-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704054436/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/18mar_moonwater |dead-url=yes }}</ref>։ 1994 թ. Կլեմենտինի տիեզերանաւի միջոցով կատարուած բիստատիկ ռատարային փորձը ցոյց տուաւ մակերեսին մօտ ջրի սառեցուած փոքր քանակութիւնը։ Աւելի ուշ ըստ Արեսիբո աստղադիտարանի կատարած ռատարային ուսումնասիրութիւններու՝ այդ գտածոները կարող են երիտասարդ խառնարաններէն առաջացած ժայռեր ըլլալ<ref>[http://www.thespacereview.com/article/740/1 Փ․ Սպուդիս «Լուսնի սառոյցը»]</ref>։ [[1998]] թուականին Լուսնային հետախոյզի վրայ տեղակայուած նեյտրոնային սպեկտրոմետրը ցոյց տուաւ ջրածնի բարձր կոնցետրացիաներ բեւեռներուն մօտ գտնուող հողի խորութեան առաջին մեթրին<ref>Վ․ Ֆելդման, Ս․ Մորիս, Ա․ Բայնդեր, Բ․ Բարակլաֆ, Ռ․ Էլֆիկ, Դ․ Լոուրենս «Լուսնային հետախոյզի նեյտրոններու հոսք․ սառած ջրի վկայութիւն Լուսնի բեւեռներուն»</ref>։ 2008 թուականին Ապոլո 15-ի կողմէ Երկիր բերուած հրաբխային լավայի կտորներու ուսումնասիրութիւնները փոքր քանակութեամբ ջուր ցոյց տուին այդ կտորներուն մէջ<ref>Սաալ, Ե․ Ալբերտո, Հորի, Հ․ Էրիկ, Լ․ Մորո, Ա․ Ջեյմս, Ռեյդ Կուպեր «Ջրի առկայությունը Լուսնի վրա»</ref>։

'''Ձգողութիւն եւ մագնիսական դաշտերը'''
{| class="standard" align="right"
|+Սեկտորական եւ տեսսերական հարմոնիկաներու գործակիցները<ref>[http://vadimchazov.narod.ru/text_htm/xsru08.htm Արեգակի, Լուսնի եւ մոլորակներու ուղեծրային օրաղիւսակները]</ref>
| C<sub>3, 1</sub> = 0, 000030803810
| S<sub>3, 1</sub> = 0, 000004259329
|-
| C<sub>3, 2</sub> = 0, 000004879807
| S<sub>3, 2</sub> = 0, 000001695516
|-
| C<sub>3, 3</sub> = 0, 000001770176
| S<sub>3, 3</sub> =-0, 000000270970
|-
| C<sub>4, 1</sub> =-0, 000007177801
| S<sub>4, 1</sub> = 0, 000002947434
|-
| C<sub>4, 2</sub> =-0, 000001439518
| S<sub>4, 2</sub> =-0, 000002884372
|-
| C<sub>4, 3</sub> =-0, 000000085479
| S<sub>4, 3</sub> =-0, 000000788967
|-
| C<sub>4, 4</sub> =-0, 000000154904
| S<sub>4, 4</sub> = 0, 000000056404
|}

Լուսնի ձգողութեան կարողականութիւնը աւանդաբար կը ներկայացուի որպէս 3 բաղադրիչներու գումար՝<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1169697/node33.html Լուսնի գրաւիտացիոն դաշտը]</ref>

<math>W=V+Q+\delta W,</math>

որտեղ δW-ը [[մակընթացության պոտենցիալ|մակընթացութեան պոտենցիալ]]ն է, Q-ը՝ [[կենտրոնախույս պոտենցիալ|կենտրոնախոյս պոտենցիալ]]ը,  V-ը՝ [[ձգողականության պոտենցիալ|ձգողականութեան պոտենցիալ]]ը։ Վերջինս սովորաբար դասակարգին են որպես գօտիական, սեկտորական եւ տեսսերական [[հարմոնիկա]]ներու։

<math>\begin{align} V&= \frac{GM_L}{r} \left(1-\sum_{n=2}J_n\left(\frac{R}{r}\right)^nP_n(\sin\theta)\right. \\ & +\left.\sum_{n=2}^{}\sum_{k=2}^n \left(\frac{R}{r}\right)^n(C_{nm}\cos m\lambda + S_{nm} \sin m\lambda) P_n^k(\sin\theta)\right) \\ \end{align},</math>

ուր P<sub>n</sub><sup>k</sup>-ը՝ [[Լեժանդրի բազմանդամ|Լեժանտրի բազմանդամ]]ն է, G-ը՝ [[ձգողութեան հաստատուն|ձգողութեան հաստատում]]ը, M<sub>L</sub>-ը՝ [[Լուսնի զանգուած]]ը, λ-ն եւ θ-ն՝ [[երկարութիւն]]ը եւ [[լայնութիւն]]ը։

Կ'ենթադրուի, որ [[մոլորակ]]ներու [[մագնիսական դաշտ]]ի աղբիւր կը հանդիսանայ [[տեկտոնական աշխուժութիւն]]ը։ Օրինակ Երկրի մագնիսական դաշտը կը ստեղծուի միջուկին հալած մետաղի շարժումներէն, [[Մարս]]ինը՝ նախկին աշխուժութիւններու հետեւանք է։

«[[Լունա 1]]»-ը [[1959]] թուականին հաստատեց Լուսնի վրայ միատարր մագնիսական դաշտի բացակայութիւնը։ Մասաչուսեթի արուեստագիտական հիմնարկի գիտնականներու հետազօտութիւններու արդիւնքները կը հաստատեն այն վարկածը, ըստ որուն Լուսինն ունեցած է հեղուկ միջուկ։ Այս կը հաստատէ Լուսնի առաջացման ամենայայտնի վարկածը․ այն, որ Լուսինն առաջացած է Երկրի հետ մօտ 4.5 միլիառ տարի առաջ [[Մարս]]ի չափեր ունեցող տիեզերական մարմնի բախումէն, որուն հետեւանքով Երկրէն մեծ հալած կտոր պատռած է, որ հետագային վերածուած է Լուսնի։ Փորձնականօրէն յաջողեցաւ ապացուցել, որ գոյութեան վաղ շրջանին մէջ, Լուսինն ունեցած է Երկրի մագնիսական դաշտին նման դաշտ<ref>[http://lenta.ru/news/2009/01/16/moon/ Գիտնականները բացայայտել են Լուսնի մագնիսական դաշտի գաղտնիքը]</ref>։

'''Մթնոլորտը'''

Լուսնի մթնոլորտը այնքան ցանցառ է, որ կարելի է ըսել, թէ գրեթէ մթնոլորտ չկայ, մթնոլորտի ընդհանուր զանգուածը աւելի քիչ է քան 10 մետրիկ թօն<ref>{{cite book|editor = Ռիչարդ Դ. Ջոնսոն եւ Չարլզ Հոլբրոու|last = Գլոբուս|first = Ռութ|title = Տիեզերական բնակավայրեր. Նախագծման հետազոտություն|chapter = Գլուխ 5, Հավելված J: Լուսնի մթնոլորտի ազդեցությունը|publisher = ՆԱՍԱ|url = http://settlement.arc.nasa.gov/75SummerStudy/5appendJ.html|year = 1977|accessdate = 17 մարտ 2010|archive-date = 2010-05-31|archive-url = https://web.archive.org/web/20100531205037/http://settlement.arc.nasa.gov/75SummerStudy/5appendJ.html|dead-url = yes}}</ref>։ Այս փոքր զանգուածի ստեղծած մակերեւութային ճնշումը մօտ 3×10-15 մթն (0,3 նՊա), ան կը փոխուի լուսնային օրուանէն կախուած։ Լուսնի մթնոլորտի առաջացման աղբիւրները կը ներառեն կազի արտաժայթքումները եւ մագնիսական ցնդումը, ատոմներու ցնդումը լուսնի հողէն արեգակնային քամիի իոններու ազդեցութեան տակ<ref name="L06">{{cite journal|last1=Լյուսի|first1=Պ.|last2=Կորոտեւ|first2=Ռենդի Լ.|title=Հասկանալով Լուսնի մակերեւոյթը եւ տիեզերք-Լուսին յարաբերութիւնները|journal=Միներալոգիայի եւ ժէօքիմիայի յօդուածներ|volume=60|issue=1|pages=83–219|year=2006|doi=10.2138/rmg.2006.60.2|display-authors=2}}</ref><ref>{{cite journal|last=Կրոտս|first=Արլին Պ. Ս.|title=Լուսնային կազերու արտաժայթքումը, փոփոխման երեւոյթները եւ վերադարձը Լուսնին, I. Գոյութիւն ունեցող տուեալները|year=2008|publisher=Աստղագիտութեան բաժին, Քոլումպիա համալսարան|url=http://www.astro.columbia.edu/~arlin/TLP/paper1.pdf|format=PDF|accessdate=29 սեպտեմբեր 2009|archive-date=2009-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220081142/http://www.astro.columbia.edu/~arlin/TLP/paper1.pdf|dead-url=yes}}</ref>։ Մթնոլորտի կազմի մեջ յայտնաբերուած են՝ [[նատրի]]ի եւ [[կալի]]ի, որոնք առաջացած են մագնիսական ցնդման հետեւանքով, այս տարրերը նոյնպէս յայտնաբերուած են [[Մերկուրի]]ի եւ [[Իոյ]]ի մթնոլորտներուն մէջ, [[հելիում-4]], բերուած արեգակնային քամիով, ինչպէս նաեւ [[արգոն-40]], [[ռադոն-222|ռատոն-222]] ու [[պոլոնիում-210]]: 
Այնպիսի չեզոք մասնիկներու բացակայութիւնը, ինչպէս թթուածինը, ազոտը, ածխածինը, ջրածինն ու մակնեզիումը, որոնք կան ռեգոլիտի մեջ, հասկնալի չէ։ Ջուրի շոգին արձանագրուած է Չանդրաեան-1 սարքի միջոցով տարբեր լայնութիւններու վրայ, առաւելագոյն նկատուած լայնութիւնը եղած է ~60-70 աստիճանը, շոգին հնարաւոր առաջացած է ռեգոլիտէն ջուրի սառոյցի սուբլիմացիայի հետեւանքով<ref name="Sridharan2010">{{cite journal|last=Սրիդհարան|first=Ռ.|coauthors=Ս. Մ. Ահմեդ, Տիրթա Պրատիմ Դասա, Պ. Սրիլաթա, Պ. Պրադեպկուամարա, Նեհա Նաիկա, եւ Գոգուլապատի Սւպրիա|year=2010|page=947|issue=6|volume=58|title=Ջրի (H2O) գոյութեան ուղղակի ապացոյց լուսնի լուսաւորուած մթնոլորտին մէջ Չանդրայան 1 սարքից|journal=Մոլորակային եւ տիեզերական գիտութիւն|doi=10.1016/j.pss.2010.02.013|bibcode=2010P&SS...58..947S}}</ref>։ Այս կազերը կրնան կամ վերադառնալ Լուսնի մակերեւոյթ ձգողութեան ուժի ազդեցութեան տակ, կամ դուրս մղուիլ տիեզերք արեգակնային ճառագայթման ճնշման տակ, կամ եթէ անոնք իոնացուած են, քշուիլ արեգակնային քամիի մագնիսական դաշտի կողմէն։

'''Եղանակները'''
[[Պատկեր:The Moon's North Pole.jpg|մինի|աջից|Լուսնի հիւսիսային բեւեռը ամրան ընթացքին]]
Լուսնի առանցքի թեքումը խավարածրի հանդէպ ընդամէնը 1,54° աստիճան է<ref name="SolarViews">Համիլտոն, Կալվին Ջ.; Համիլտոն, Ռոզանա Լ., ''Լուսինը'', [http://www.solarviews.com/eng/moon.htm Արեգակնային համակարգի տեսարաններ], 1995–2011</ref>, շատ անգամ փոքր է քան Երկրինը 23,44°։ Այս պատճառով, Լուսնի վրայ Արեգակի պայծառութիւնը շատ քիչ կը տատանուի եղանակներու փոփոխութեան հետ եւ թոփոկրաֆիք օպյեկտները աւելի կարեւոր դեր ունին եղանակային ազդեցութեան մէջ<ref name="bbc">{{cite news|title=Լուսնի վրայ գտնուած ամենացուրտ վայրը|publisher=Պի-Պի-Սի Նիւս|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/8416749.stm|author=Ճոնաթան Ամոս|accessdate=20 մարտ 2010|date=16 դեկտեմբեր 2009}}</ref>։ Clementine սարքէն 1994 թուականին ստացուած լուսանկարներու համաձայն, բացայայտուած է, որ Լուսնի հիւսիսային բեւեռին մէջ գտնուող չորս լեռնային շրջաններ [[Պիրի]] խառնարանի եզրին կը մնան լուսաւորուած ամբողջ լուսնային օրուան ընթացքին, ստեղծելով մշտական լուսաւորուած պիկեր։ Հարաւային բեւեռին մէջ այսպիսի շրջաններ գույութիւն չունին։ Միեւնոյն ժամանակ կան շրջաններ, որոնք մշտապէս կը մնան շողքին մէջ, անոնք շատ բեւեռային խառնարաններու յատակները<ref name="M03">{{cite web|url=http://www.psrd.hawaii.edu/June03/lunarShadows.html|title=Լուսնի մութ, սառցէ բեւեռները|last=Մարտել|first=Լ. Մ. Վ.|date=4 հունիս 2003|website=|publisher=Մոլորակային գիտութեան հետազօտություններու յայտնագործութիւններ, Հաուայիի ժէօֆիզիքական եւ մոլորակագիտութեան ինստիտուտ|accessdate=12 ապրիլ 2007}}</ref> եւ այս մութ խառնարանները չափազանց սառն են. Lunar Reconnaissance Orbiter-ի չափումներու համաձայն հարաւային բեւեռի խառնարաններուն մէջ ամենացած ամառային ջերմաստիճանը կը կազմէ 35 Կ (-238&nbsp;°C)[60], եւ ընդամէնը 26 Կ ձմեռային արեւահաւասարին մօտ հիւսիսային բեւեռի Հերմիտ խառնարանին մէջ։ Այս ամենացուրտ ջերմաստիճանն է ամբողջ Արեգակնային համակարգին մէջ, որ երբեմն չափուած է տիեզերական սարքէն, ան աւելի ցուրտ է քան նոյնիսկ Պլուտոնի մակերեւոյթը<ref>{{cite web|url=http://www.diviner.ucla.edu/blog/?p=123|title=Դիվայներ Նյուս|last=|first=|date=17 սեպտեմբեր 2009|website=|publisher=Լոս Անճելըսի Համալսարան|accessdate=17 մարտ 2010|archive-date=2010-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100307031354/http://www.diviner.ucla.edu/blog/?p=123|dead-url=yes}}</ref>, եւ ընդամենը 26 Կ ձմեռային արեւահաւասարին մօտ հիւսիսային բեւեռի [[Հերմիտ (խառնարան)|Հերմիտ խառնարանը]]։ Սա ամենացուրտ ջերմաստիճանն է ամբողջ Արեգակնային համակարգին, որը երբեւիցէ չափուած է տիեզերական սարքերով, այն աւելի ցուրտ է քան նոյնիսկ [[Պլուտոն]]ի մակերեւոյթը<ref name="bbc" />:

== Կապը երկրի հետ ==

;Ուղեծիրը
[[Պատկեր:Speed of light from Earth to Moon.gif|մինի|center|upright=3|Երկիրը եւ Լուսինը։ Չափերը եւ հեռաւորութիւնը ցոյց են տրուած մասշտաբով։ <br /> Դեղին գիծը ցոյց կու տայ Երկրէն արձակուած լոյսի ճառագայթը, որը Լուսին է հասնում 1,26 [[վայրկյան|վայրկեանէ]]։]]

[[Պատկեր:Երկիր Լուսին համակարգի տվյալները.jpg|մինի|աջից|Երկիր-Լուսին համակարգի շեման]]
Լուսինը Երկրի շուրջ հաստատուն աստղերու նկատմամբ կը կատարէ ամբողջական պտոյտ մը 27,3 օրուաՆ ընթացքին։ Սակայն, քանի որ Երկիրը կը պտտի [[Արեգակ]]ի շուրջ իր ուղեծրով, Լուսնի նոյն [[փուլ]]ը Երկրէն կ'երեւի աւելի երկար ժամանակահատուածի մէջ, քան անոր սիտերիկ պարբերութիւնն է, որ կը կազմէ մոտ 29,5 օր։ Ի տարբերութիւն արբանեակներու եւ այլ մոլորակներու մեծամասնութեանը, Լուսնի ուղեծիրը աւելի մօտ է [[խաւարածրի հարթութիւն|խաւարածրի հարթութեան]]ը քան մոլորակի [[հասարակածային հարթութիւն|հասարակածային հարթութեան]]ը։ Արեգակը եւ Երկիրը կ'ազդեն Լուսնի ուղեծրի վրայ բազմաթիւ թոյլ ազդեցութիւններով, օրինակ՝ Լուսնի ուղեծրի հարթութիւնը դանդաղ կը պտտի, որ կ'ազդէ Լուսնի շարժման մնացած ցուցիչներուն։ Այս հետեւանքային ազդեցութիւնը թուաբանականօրէն կը բացատրուին Կասինիի օրէնքներով։

'''Հարաբերական չափերը'''
[[Պատկեր:EarthAndMoon.jpg|մինի|ձախից|Երկրի եւ Լուսնի համեմատական չափերը, լուսանկարուած է Deep Impact ԱՄԿ-էն 2008 թուականի սեպտեմբերին, 50 միլիոն քմ. հեռաւորութենէն]]
Որպէս բնական արբանեակ Լուսինը բաւական մեծ է Երկրի համեմատութեամբ. տրամագծի չորրորդ մասը եւ զանգուածի 1/81 մասը<ref name="worldbook" />։ Այդ առումով ան Արեգակնային համակարգի ամենամեծ [[արբանեակ]]ն է, չնայած Քարոնը աւելի մեծ է գաճաճ մոլորակ Պլուտոնի համեմատ (Պլուտոնի զանգուածի 1/9 մասը)<ref>{{cite web|url=http://www.planetary.org/explore/topics/pluto/|title=Տիեզերական թեմաներ. Պլուտոն եւ Քարոն|last=|first=|date=|website=|publisher=Մոլորակային միութիւն|accessdate=6 ապրիլ 2010|archive-date=2012-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120218223842/http://www.planetary.org/explore/topics/pluto/|dead-url=yes}}</ref>։
Այնուամենայնիւ Երկիրը եւ Լուսինը կը համարուին [[մոլորակ-արբանեակ]] համակարգ, այլ ոչ թէ կրկնակի մոլորակներու համակարգ, քանի որ անոնց բարիկենտրոնը՝ համակարգի ծանրութեան կեդրոնը, կը գտնուի երկրագունդի ներսը՝ անոր մակերեւոյթէն 1,700 քմ. տակ<ref>{{cite web|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/q_answers/|title=Մոլորակների սահմանումներու հարցեր եւ պատասխաններ|last=|first=|date=|year=2006|website=|publisher=Միջազգային աստղագիտական միութիւն|accessdate=24 մարտ 2010|archive-date=2012-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120212205834/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/q_answers/|dead-url=yes}}</ref>:

'''Տեսքը երկրէն'''
[[Պատկեր:Lunar libration with phase Oct 2007 450px.gif|մինի|աջից|Լուսնի փուլերը]]
Լուսինը կը գտնուի անհամադէպ պտոյտի մեջ, այսինքն՝ ան կը պտտի իր առանցքի շուրջ նոյն ժամանակին մէջ, այսինքն ան կը պտտի իր ուղեծրով Երկրի շուրջ։ Այս կը հանգեցնէ անոր, որ ան գրեթէ միշտ նոյն կողմով շրջուած է դէպի [[Երկիր]]։ Լուսինը իր պատմութեան վաղ ժամանակներուն մէջ աւելի արագ կը պտտի, սակայն անոր պտոյտի արագութիւը նուազած է եւ փակուած է իր այժմեան դիրքին մէջ Երկրի [[մակընթացային ուժ]]ի ազդեցութեան տակ<ref>{{cite journal|last=Ալեքսանդեր|first=Մ. Ե.|title=Թոյլ շփման ճշգրտումը եւ մակընթացային պտոյտը մօտ կրկնակի համակարգերու մէջ|journal=Աստղաֆիզիկա եւ տիեզերական գիտութիւններ|year=1973|volume=23|issue=2|pages=459–508|bibcode=1973Ap&SS..23..459A|doi=10.1007/BF00645172}}</ref>։ Լուսնի այն կողմը, որ միշտ շրջուած է դէպի Երկիր կ'անուանեն Երկրին ուղղուած կողմ, իսկ հակառակ կողմը՝ Երկրին հակառակ կողմ։ Երկրին հակառակ կողմը նաեւ կ'անուանեն մութ կողմ, սակայն ըստ էութեան այն նոյն չափով կը լուսաւորուի ինչպէս եւ Երկրին ուղղուած կողմը. ամրան լուսնային օրը մէկ անգամ<ref>{{cite web|url=http://www.badastronomy.com/bad/misc/dark_side.html|title=Լուսնի մութ կողմը|last=|first=|date=|website=|publisher=Սխալ աստղագիտութիւն. սխալ սահմանումներ|accessdate=15 Փետրուար 2010|author=Ֆիլ Փլայթ}}</ref>։
Լուսինն ունի բացառիկ ցած ալպեդօ, անոր անդրադարձման ցուցանիշը մօտ է ածուխի ցուցանիշին։ Չնայած անոր՝ այն երկրորդն է պայծառութեամբ Երկրի երկնակամարին մրջ, Արեգակէն ետք<ref name="worldbook" /><ref>։ Այս մասամբ պայմանաւորուած է հակադիր ազդեցութեամբ, Լուսնի պայծառութիւնը իր քառորդ փուլին մէջ մօտ տաս անգամ աւելի փոքր է, քան լիալուսնինը</ref>։ Սա մասամբ պայմանաւորուած է [[հակադիր էֆեկտ]]ով, Լուսնի պայծառութիւնը իր քառորդ փուլի մէջ մօտ տաս անգամ աւելի փոքր է, քան լիալուսնինը<ref name="Moon">{{cite web|url=http://www.asterism.org/tutorials/tut26-1.htm|title=Որքան պայծառ է Լուսինը|last=|first=|date=|website=|publisher=Փորձուած աստղագէտներ|accessdate=16 մարտ 2010|author=Մայք Լուցիուկ}}</ref>։ Բացի անկէ, տեսողական համակարգի գունային հաստատումի համաձայն, ան կը սահմանուի մարմնի գոյնի եւ անոր շրջապատի յարաբերութիւնը, քանի որ Լուսնին շրջապատող երկինքը համեմատաբար մուգ է եւ ան կ'երեւի որպէս պայծառ մարմին։ Լիալուսնի եզրերը կ'երեւին նոյնքան պայծառ, ինչպէս եւ անոր կեդրոնը։ Լուսինը կը թուի աւելի մեծ երբ ան մօտ է հորիզոնին, սակայն սա մաքուր հոգեբանական ազդեցութիւն է, որը յայտնի է որպէս [[Լուսնային պատրանք]], ան առաջին անգամ բացատրուած է VII դարուն<ref>{{cite book|title = Լուսնային պատրանքը|first = Մաուրիս|last = Հերշենսոն|publisher = Ռութլեդջ|year = 1989 | isbn = 978-0-8058-0121-7 | page = 5}}</ref>։ Լիալուսնի անկիւնային չափը երկնակամարին կը կազմէ մօտ 0,52°, մօտաւորապէս նոյնն է ինչպէս եւ Արեգակը։
Լուսնի ամենամեծ լայնութիւնը [[երկնամար]]ին փոփոխուող է, մինչդեռ ան մօտաւորապէս նոյն սահմաններուն մէջ կը գտնուի ինչպէս եւ Արեգակինը, ան կը տատանուի կախեալ [[Լուսնի փուլ]]էն եւ տարուան եղանակէն, ամենաբարձրը կ'ըլլայ [[Լիալուսին]]ը ձմրանը։ [[Լուսնի մահիկ]]ի ձեւը եւս կախուած է անոնցմէ, թէ Երկրի որ լայնութենէն է դիտարկումը, օրինակ հասարակածին մօտ գտնուող դիտողը կարող է տեսնել ժպիտի նմանող Լուսնի մահիկ<ref>{{cite web|url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=393|title=Արդեօք Լուսինը երեւում է որպես մահիկ (այլ ոչ որպէս "նաւակ") ամբողջ աշխարհի մէջ|last=Սպիկենս|first=Կ.|date=18 հոկտեմբեր 2002|website=|publisher=Հետաքրքրուած աստղագիտութեամբ|accessdate=16 մարտ 2010}}</ref>։
Լուսնի եւ Երկրի միջեւ հեռաւորութիւնը կը տատանուի 356 400-էն 406 700 քմ. միջակայքի մէջ, ամենամօտ եւ ամենահեռու։ 19 Մարտին ան ամենամօտը կը գտնուէր Երկրին իր լիալուսնի փուլին սկսած [[1993]] թուականէն<ref>{{cite web|url=http://www.pe.com/localnews/stories/PE_News_Local_D_moon19.23a6364.html|title=Լիալուսինը այսօր ամենամօտն է մեզ|last=|first=|date=18 մարտ 2011|website=|publisher=Փրես Էնթերփրայզ|accessdate=19 մարտ 2011|archive-date=2011-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110322161600/http://www.pe.com/localnews/stories/PE_News_Local_D_moon19.23a6364.html|dead-url=yes}}</ref>։ "Սուպերլուսինի", ինչպէս կ'անուանէին, լիալուսնի փուլը այդ օրը համընկաւ անոր ուղեծրի ամենամօտ կէտին հետ, եւ հետեւաբար ան կ'երեւէր 30 տոկոսով աւելի պայծառ եւ 14 տոկոսով աւելի մեծ, քան երբ ան ամենահեռու կէտին գտնուի<ref>{{cite web | title = Սուպեր Լիալուսին | date = 16 մարտ 2011 | author = Դր. Թոնի Ֆիլիպս | publisher = ՆԱՍԱ | accessdate = 19 մարտ 2011 | url = http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/16mar_supermoon/ | archive-date = 2012-05-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120507035348/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/16mar_supermoon/ | dead-url = yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pe.com/localnews/stories/PE_News_Local_D_moon19.23a6364.html|title=Լիալուսինը այսօր ամենամօտն է մեզ|last=|first=|date=18 մարտ 2011|website=|publisher=Փրեսս Էնթերփրայզ|accessdate=19 մարտ 2011|author=Ռիչարդ Կ. Դե Էթլի|archive-date=2011-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110322161600/http://www.pe.com/localnews/stories/PE_News_Local_D_moon19.23a6364.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/science/2011/mar/19/super-moon-closest-point-years|title='Լիալուսինը' կանցնի ամենամօտ կէտով, առաջին անգամ վերջին քսան տարուան ընթացքին|last=|first=|date=19 մարտ 2011|work=Գարդիան|publisher=|accessdate=19 մարտ 2011}}</ref>:

Պատմականօրէն եղած են երկար քննարկումներ [[Լուսնի մակերեւոյթ]]ի առանձնայատկութիւններու ժամանակի ընթացքի փոփոխութեան մասին։ Այսօր այս պնդումներէն շատերը կը համարուին պատրանքներ, որոնք պայմանաւորուած եղած են տարբեր լուսաւորութեան պայմաններու դիտարկումներու, վատ աստղագիտական տեսանելիութեան, կամ նկարներու սխալանքներու հետ։ Այնուամենայնիւ, կազի արտաժայթքումներ ժամանակ առ ժամանակ եղած են, որոնք կարող են պատասխանատու ըլլալ դիտարկուած Լուսնի փոփոխման երեւոյթներուն մասի մը համար։ Վերջերս կարծիք յայտնուած է, որ Լուսնի մակերեւոյթի մօտ 3 քմ. տրամագծով մասը փոփոխութեան ենթարկուած է կազի արտաժայթքման հետեւանքով մօտ մէկ միլիոն տարի առաջ<ref>{{cite web|url=http://www.psrd.hawaii.edu/Nov06/MoonGas.html|title=Վերջերս գազ է ժայթքել Լուսնից|last=Թեյլոր|first=Գ. Ջ.|date=8 նոյեմբեր 2006|website=|publisher=Մոլորակագիտութեան հետազօտութիւններու յայտնագործութիւններ, Հաուայիներու ժէօֆիզիկայի եւ մոլորակագիտութեան ինստիտուտ|accessdate=4 ապրիլ 2007}}</ref><ref>{{cite journal|last=Շուլց|first=Պ. Հ.|coauthors=Ստայդ, Մ. Ի.; Պիետերս, Ս. Մ.|year=2006|title=Լուսնային ակտիվութիւնը վերջերս տեղի ունեցած կազային ժայթքման ժամանակ|journal=Նեյչր|volume=444|pages=184–186|doi=10.1038/nature05303|pmid=17093445|issue=7116|bibcode=2006Natur.444..184S}}</ref>։ Լուսնի դիտուող տեսքը կարող է փոփոխուիլ նաեւ Երկրի մթնոլորտի պատճառով. տարածուած էֆեկտներէն է 22° խորունկ օղակի երեւալը երբ Լուսնի լոյսը կը բեկուի բարձր փետրա-շերտաւոր ամպերու ջուրի բիւրեղներուն մէջ, եւ աւելի փոքր թագ օղակներու երեւալը, երբ Լուսինը կ'անցնի նօսր ամպերու միջով<ref>{{cite web|url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/%28Gh%29/guides/mtr/opt/ice/halo/22.rxml|title=22 աստիճանանի Հալոն։ 22 աստիճանանոց լույսի օղակ Արեգակից կամ Լուսնից |publisher=Իլինոյսի համալսարանի մթնոլորտային գիտությունների բաժին|accessdate=13 ապրիլ 2010}}</ref>:

'''Լուսնի փուլերը'''
[[Պատկեր:Moon phases hy.jpg|upright=1.5|մինի|ձախից|Լուսնի փուլերու կապը Երկրի շուրջը պտտելու:]]
Լուսնի դիտուող ձեւերը, որոնք պայմանաւորուծ են դիտորդի նկատմամբ Լուսնի լուսաւորուած կիսագնդի տարբեր դիրքերով։ Երբ Լուսինը գտնուի Արեգակի եւ Երկրի միջեւ մեզ կ'ուղղուի անոր չլուսաւորուած մասը, այսինքն ան չ'երեւիր։ Այդ փուլը կը կոչուի նորալուսին, 1-2 յետոյ Լուսնի սկաւառակի աջ կողմին մէջ կ'երեւի լուսաւոր մահիկ։ Մէկ շաբաթ յետոյ Լուսնի եւ Արեգակի երկայնութիւնները կը տարբերին 90°–ով եւ կ'երեւի Լուսնի սկաւառակի աջ կէսը՝ առաջին քառորդ։ Յաջորդ շաբաթուան ընթացքին լուսաւոր մասը հետզհետէ կը մեծնայ, իսկ շաբաթուան վերջին Երկրին կ'ուղղուի անոր լուսաւոր մասը՝ [[լիալուսին]]։ Անոնցմէ յետոյ լուսնի սկաւառակի լուսաւոր մասը արեւմտեան մասէն հետզհետէ կը մաշուի եւ մէկ շաբաթ յետոյ կ'երեւի Լուսնի սկաւառակի ձախ կէսը՝ վերջին կամ երկրորդ քառորդ։ Այնուհետեւ սկաւառակը կը ստանայ մահիկի տեսք եւ վերջապէս տեսադաշտէն կ'անհետանայ։ Լիալուսնէն 1-2 օր առաջ կամ ետք Լուսնի լուսաւոր մասէն կ'երեւի շատ նեղ շերտ, միաժամանակ կը նշմարուի նաեւ մնացած թոյլ լուսաւորուած մասը՝ մոխրագոյն լոյս, որ կ'առաջացնէ Երկրի լուսաւոր մասէն ընկած ճառագայթներու անդրադարձմամբ։ Լուսնի իրար յաջորդող միատեսակ փուլերու միջեւ ընկած ժամանակամիջոցը հաւասար է 29,5306 օրուայ։ Ան կ'օգտագործուի Լուսնի փուլերու հասակը որոշելու համար եւ ընկած է եւ լուսնա–արեգակնային օրացոյցներու հիմքին մէջ։

'''Մակընթացութիւններու վրայ ազդեցութիւնը'''
[[Պատկեր:Մակընթացություններ.jpg|մինի|աջից|Մակընթացութիւններ եւ տեղատուութիւններ]]
Երկրի վրայ մակընթացութիւնները եւ տեղատուութիւնները կ'առաջանան հիմնականին մէջ [[Լուսնի ձգողութիւն|Լուսնի ձգողութեան]] աստիճանահակ Երկրի տարբեր կողմերուն մէջ տարբերութեան պատճառով՝ մակընթացային ուժեր։ Այս ուժերը կ'առաջացնեն երկու մակընթացային ուռուցիկութիւններ Երկրի վրայ, որոնք առաւել ցայտուն կ'երեւին ծովի մակերեւոյթի բարձրացմամբ մակընթացութիւններու եւ տեղատուութիւններու ընթացքին։ Քանի որ Երկիրը իր առանցքի շուրջ կը պտտի մօտ 27 անգամ աւելի արագ, քան Լուսինը Երկրի շուրջ, այս ուռուցիկութիւնները կը ձգուին Երկրի մակերեւոյթով աւելի արագ կը շարժի քան Լուսինը եւ կը կատարեն մէկ ամբողջական պտոյտ մոլորակի պտոյտին համընթաց մէկ օրուայ ընթացքին<ref name="Lambeck1977">{{cite journal|doi=10.1098/rsta.1977.0159|last=Լեմբեկ|first=Կ.|year=1977|title=Մակընթացային ցրումը օվկիանոսներում. Աստղագիտական, գեոֆիզիկական եւ օվկիանոլոգիական հետեւանքները|journal=Փիլիսոփայական գործունէութիւնը Լոնտոնի թագաւորական միութեան համար. Մաս Ա, Մաթեմատիկական եւ ֆիզիկական գիտութիւններ|volume=287|issue=1347|pages=545–594|bibcode=1977RSPTA.287..545L}}</ref>։ Ովկիանոսներուն մէջ մակընթացային ազդեցութիւնը կ'ուժեղանայ նաեւ այլ գործօններու ազդեցութեան տակ՝ ջրի շփման կապը Երկրի պտոյտի հետ ովկիանոսի յատակի միջոցով, ջրի շարժման թուլութիւնը, ովկիանոսներու աւազաններու ծանծաղացումը ցամաքին մօտենալուն եւ տարբեր ովկիանոսներու աւազաններու փոխազդեցութիւնները<ref>{{cite journal|last=Լե Պրովոստ|first=Ս.|coauthors=Բենետ, Ա. Ֆ.; Քրտրայթ, Դ. Ե.|year=1995|title=Օվկիանոսների մակընթացութիւնները|pages=639–42|journal=Science|pmid=17745840|volume=267|issue=5198|bibcode=1995Sci...267..639L|doi=10.1126/science.267.5198.639}}</ref>։ Արեգակի ձգողութեան ազդեցութիւնը Երկրի ովկիանոսներու վրայ համարեայ երկու անգամ փոքր է Լուսնի ազդեցութենէն, եւ այս երկու երկնային մարմիններու ձգողութեան ազդեցութիւններու համագործակցութիւնը կը հանգեցնէ գարնանային եւ քառակուսային մակընթացութիւններու<ref name="Lambeck1977" />։

Լուսնի եւ Լուսնի կողմի ուռուցիկութեան ձգողութեան զոյգը կը գործէ որպէս լծակ Երկրի պտոյտի համար, նուազեցնելով Երկրի պտոյտի անկիւնային պահը եւ պտտման զօրութիւնը<ref name="Lambeck1977" /><ref name="touma1994">{{cite journal|last=Թումա|first=Ջիհադ|coauthors=Վիզդոմ, Ջեք|year=1994|title=Երկիր-Լուսին համակարգի պտոյտը|journal=Աստղագիտական ամսագիր|volume=108|issue=5|pages=1943–1961|doi=10.1086/117209|bibcode=1994AJ....108.1943T}}</ref>։ Անոր փոխարէն անկիւնային պահ կ'աւելնայ Լուսնի ուղեծրին։ արդիւնքով, Երկրի եւ Լուսնի միջեւ հեռաւորութիւնը կը մեծնայ, իսկ Երկրի պտոյտը կը դանդաղի<ref name="touma1994" />։ Լուսնի հեռաչափի փորձի չափումներու համեմատութիւնը Ապոլոն առաքելութեան ժամանակ կատարուած չափումներու հետ ցոյց տուին, որ Լուսնի եւ Երկրի հեռաւորութիւնը աւելցած է 38 մմ-ով տարուայ ընթացքին<ref>{{cite journal|last=Չապրոնտ|first=Ջ.|coauthors=Չապրոնտ-Տուզե, Մ.; Ֆրանկու, Ջ.|year=2002|title=Լուսնի ուղեծրի պարամետրերի նոր սահմանումը, ճշգրտման հաստատումը եւ մակընթացային արագացումը ԼԼՀ չափումներու հիման վրայ|journal=Աստղագիտութիւն եւ աստղաֆիզիկա|volume=387|issue=2|pages=700–709|doi=10.1051/0004-6361:20020420|bibcode=2002A&A...387..700C}}</ref>: [[Ադոմական ժամացոյց]]ները նոյնպէս ցոյց կու տան, որ Երկրի օրը կ'երկարի մօտաւորապէս 15 միկրովայրկեանով ամէն տարի<ref>{{cite web|url=http://bowie.gsfc.nasa.gov/ggfc/tides/intro.html|title=Ովկիանոսներու մակընթացութիւնները եւ Երկրի պտոյտը|last=Ռեյ|first=Ռ.|date=15 մայիս 2001|website=|publisher=ՄԵՊԾ մակընթացութիւններու յատուկ պիւրօ|accessdate=17 մարտ 2010|archive-date=2010-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100327084125/http://bowie.gsfc.nasa.gov/ggfc/tides/intro.html|dead-url=yes}}</ref>։ Այս մակընթացային ազդեցութիւնները կը շարունակուին այնքան մինչեւ Երկրի պտոյտը կը հաւասարի Լուսնի ուղեծրի պտոյտի պարբերութեանը։ Այնուամենայնիւ Արեգակը կը վերածուի կարմիր հսկայի շատ աւելի շուտ, իր մէջ ներգրաւելով Երկիրը<ref>{{cite book|title=Արեգակնային համակարգի տինամիկան|author=Մյուրեյ, Ս. Դ. եւ Դերմոտ Ս. Ֆ.|first=|publisher=Քեմպրիճի համալսարանի հրատարակչութիւն|year=1999|isbn=978-0-521-57295-8|location=|page=184|pages=}}</ref><ref>{{cite book|last = Դիկինսոն|first = Թերենս|title = Հսկայական պայթյունից մինչեւ X մոլորակը|publisher = Քամդեն հաուզ|year = 1993|location = Քամդեն Իսթ, Օնտարիո|pages = 79–81 | isbn = 978-0-921820-71-0 }}</ref>։

Լուսնի մակերեւոյթը նոյնպէս կ'ունենայ մակընթացութիւններ, որոնց ջերմաստիճանը կը կազմէ ~10 սմ 27 օրուայ ընթացքին, բաղկացած երկու մասնիկներէ՝ հաստատունը, կապուած Երկրի հետ, եւ փոփոխական մասնիկը, կապուած Արեգակի ազդեցութեան հետ<ref name="touma1994" />։ Երկրի կողմէն ստեղծուած մասնիկը կ'առաջանայ լիբերացիայի պատճառով։ Եթէ Լուսնի ուղեծիրը ըլլար ճշգրիտ շրջանաձեւ, այնտեղ միայն կ'ըլլային արեգակնային մակընթացութիւններ<ref name="touma1994" />։ Լիբերացիան միեւնոյն ժամանակ կը փոխէ Լուսնի երեւալու անկիւնը, թոյլ տալով Երկրէն դիտողին տեսնելու անոր մակերեւոյթի մօտ 59%: Այս մակընթացային ազդեցութիւններու հաւաքական ազդեցութիւնը կ'առաջացնէ լուսնաշարժներ։ Լուսնաշարժները յաճախ չեն ըլլար եւ այնքան ուժեղ չեն, որքան երկրաշարժները, սակայն անոնք կրնան տեւել մինչեւ մէկ ժամ, շատ աւելի երկար քան երկրաշարժները, ջրի բացակայութեան պատճառով, որ կարող էր թուլացնել ցնցումները։ Լուսնաշարժներու գոյութիւնը անսպասելի յայտնագործութիւն էր, որը կատարեցին Ապոլոն ծրագրով Լուսնի մակերեւոյթին տեղադրուած սեյսմոմետրները 1969-էն 1972 թուականները<ref>{{cite journal|last1=Լաթամ|first7=Ջորջ|doi=10.1007/BF00562004|pages=373–382|issue=3–4|volume=4|journal=Երկիրը, Լուսինը եւ մոլորակները|url=http://www.springerlink.com/content/jt12323560565365/|title=Լուսնաշարժերը եւ լուսնային տեկտոնիզմը|first9=Յոշիմո|last9=Նակամուրա|first8=Ֆրեդ|last8=Դանենբյեր|last7=Սատոն|first1=Գերի|first6=Նաֆետ|last6=Տոկսյոզ|first5=Ֆրանկ|last5=Փրես|first4=Դեւիդ|last4=Լամեյն|first3=Ջեյմս|last3=Դորման|first2=Մաուրիս|last2=Էվինգ|year=1972|bibcode=1972Moon....4..373L}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։

'''Խաւարումները'''
[[Պատկեր:Solar eclipse 1999 4 NR.jpg|մինի|ձախից|1999 թուականի արեւու խաւարումը]]
Խաւարումները կարող են առաջանալ միայն այն ժամանակ, երբ [[Արեգակ]]ը, [[Երկիր]]ը եւ Լուսինը գտնուին մէկ ուղիղի վրայ։ Արեւի խաւարումներ կ'առաջանան [[նորալուսին|նորալուսն]]ի ժամանակ, երբ Լուսինը կը գտնուի Արեգակի եւ Երկրի միջեւ։ Իսկ լուսնի խաւարումները՝ լիալուսնի ժամանակ, երբ Երկիրը կը գտնուի Լուսնի եւ Արեգակի միջեւ։ Լուսնի տեսանելի չափը երկնակամարին՝ մօտաւորապէս հաւասար է Արեգակի չափին, երկուքն ալ կ'երեւին մէկ եւ կէս աստիճանին մօտ չափով։ Արեգակը շատ աւելի մեծ է Լուսինէն, սակայն ան կը գտնուի նոյնքան մեծ հեռաւորութեան վրայ, այնպէս որ աւելի մօտ գտնուող՝ շատ աւելի փոքր Լուսինը կ'երեւի անոր չափ Երկրէն դիտելու պարագային։ Այս երկու երկնային մարմիններու տեսանելի չափերու տատանումները, որոնք կ'առաջանան ոչ ամբողջութեամբ շրջանաձեւ ուղեծրերու պատճառով, նոյնպէս մօտաւորապէս հաւասար են, սակայն այս փոփոխութիւնները կ'առաջանան անոնց տարբեր փուլերուն մէջ։ Այս պատճառով հնարաւոր դարձած են ամբողջական եւ օղաձեւ Արեւի խաւարումները<ref>{{cite web|url=http://www.mreclipse.com/Special/SEprimer.html|title=Արեւի խաւարումներ սկսնակներու համար|last=Էսպենակ|first=Ֆ.|date=|year=2000|website=|publisher=ՄրԽավարում|accessdate=17 մարտ 2010}}</ref>։ Ամբողջական խաւարման ժամանակ, Լուսինը ամբողջովին կը ծածկէ Արեգակի սկաւառակը եւ Արեգակի թագը կը դառնայ տեսանելի անզէն աչքով։ Քանի որ Երկրի եւ Լուսնի միջեւ հեռաւորութիւնը ժամանակի ընթացքին դանդաղ կ'աւելնայ<ref name="Lambeck1977" />, Լուսնի անկիւնային տրամագիծը կը փոքրանայ։ Այս կը նշանակէ, որ հարիւրաւոր, միլիոնաւոր տարիներ առաջ Լուսինը միշտ կը ծածկէր Արեգակի սկաւառակը արեւի խաւարումներու ժամանակ, եւ օղաձեւ խաւարումները հնարաւոր չէին։ Նմանապէս, մօտ 600 միլիոն տարի ետք, Լուսինը այլեւս ամբողջովին չի ծածկեր Արեգակը, եւ միայն օղաձեւ խաւարումներ կ'առաջանան<ref name="eclipse">{{cite web | last = Թիեման | first = Ջ. | coauthors = Կիտինգ, Ս. | date = 2 մայիս 2006 | url = http://eclipse99.nasa.gov/pages/faq.html | title = Խավարում 99, յաճախ տրվող հարցեր | publisher = ՆԱՍԱ | accessdate = 12 ապրիլ 2007 | archive-date = 2007-02-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070211120127/http://eclipse99.nasa.gov/pages/faq.html | dead-url = yes }}</ref>։
Քանի որ Լուսինը կը պտտի Երկրի շուրջ մօտաւորապէս 5° թեքմամբ Երկրի Արեգակի շուրջ պտոյտի հարթութեան նկատմամբ, խաւարումները չեն առաջանար ամրան լիալուսնի կամ նորալուսնի ժամանակ։ Որպէսզի խաւարին մէջ առաջանայ, Լուսինը պէտք է ըլլայ երկու ուղեծրերու հարթութիւններու հատման կէտի մօտակայքին մէջ<ref name="eclipse" />։ Խաւարումներու առաջացման պարբերութիւնը եւ յաճախութիւնը, երբ Արեգակը կը ծածկուի Լուսնի կողմէն, կամ Լուսինը կը ծածկուի Երկրի կողմէն, նկարագրուած է Սարոսի ցիկլի մէջ, որը մօտ 18 տարի է<ref>{{cite web|url = http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html|last = Էսպանակ|first = Ֆ.|title = Սարոսի ցիկլ|publisher = ՆԱՍԱ|accessdate = 17 մարտ 2010|archiveurl = https://archive.ph/20120524183445/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsaros/SEsaros.html|archivedate = 2012-05-24|dead-url = yes}}</ref>։
Քանի որ Լուսինը անընդհատ կը փակէ մեր տեսադաշտը երկնակամարի վրայ մօտ մէկ եւ կէս աստիճան տրամագիծ ունեցող շրջանաձեւ շրջանին մէջ<ref>Միջինով, Լուսինը կը ծածկէ 0,21078 քառակուսի աստիճան մակերես երկնակամարի վրայ։</ref><ref>{{cite journal|title=Քառակուսի աստիճանը որպէս երկնակամարի մակերեսը չափող միաւոր|author=Գուտիեր, Դ. Վ.|year=1947|journal=Հանրաճանաչ աստղագիտութիւն|volume=55|pages=200–203|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1947PA.....55..200|bibcode=1947PA.....55..200G}}</ref>, նման ծածկման երեւոյթ կ'առաջանայ երբ աստղը կամ մոլորակը կ'անցնի Լուսնի երեսով եւ կը ծածկուի անոր կողմէն, այսինքն կը հեռանայ մեր տեսադաշտէն։ Աստղերու եւ մոլորակներու ծածկումները չեն կրկնուիր Երկրի տարբեր մասերուն մէջ, այս պայմանաւորուած է Լուսնի ուղեծրի պերցեսիայով<ref>{{cite web|url=http://occsec.wellington.net.nz/total/totoccs.htm|title=Ամբողջական լուսնային ծածկումները|last=|first=|date=|website=|publisher=Նոր Զելանտիայի թագաւորական աստղագիտական միութիւն|accessdate=17 մարտ 2010}}</ref>։

== Հետազօտութիւնները ==

'''Վաղ հետազօտութիւնները'''
[[Պատկեր:Moon by Johannes hevelius 1645.PNG|մինի|ձախից|Լուսնի քարտէսսն ըստ Յովհաննէս Հեւելիուսի (Լուսնագրութիւն, 1647)։ Առաջին քարտէսը, որ կ'ընդգրկէ գոտիներու լիբրացիան]]
Դեռ վաղ ժամանակներէն մարդիկ ըմբռնած են լուսնի փուլերը։ Մ. թ. ա 5-րդ դարուն բաբելոնեան աստղագէտներն արձանագրած են Լուսնի խաւարման 18-ամեայ Սարոս ցիկլը<ref>{{cite journal|doi=10.2307/1006543|title=Սարոս ցիկլի տվյալները եւ նրա հետ կապված բաբելոնյան աստղագիտության տեքստերը|first1=Ա. |last1 = Աաբոե|first2= Ջ. Փ. |last2 =Բրիտոն|first3= Ջ. Ա. |last3 =Հենդերսոն |first4= Օտտո|last4 = Նեուգեբաեուր|first5= Ա. Ջ. |last5 =Սաչս|journal=Transactions of the American Philosophical Society |volume=81|issue=6 |year=1991|pages=1–75 |publisher=American Philosophical Society|quote=Նրանցից մեկն ներառում է այն, ինչ մենք անունուն ենք "Սարոս ցիկլի տեքստեր", որը տալիս է լուսնի խավարումն իր բոլոր 223 ամսուայ (կամ 18 տարի) տեւողությամբ|postscript=<!--None-->|jstor=1006543}}</ref> եւ Հնդկական աստղագիտութիւնը նկարագրած է Լուսնի ամսական երկարացումը<ref name="Sarma-Ast-Ind">{{cite book | first =Կ. Վ.| last = Սարմա| year = 2008 | contribution = Աստղագիտությունը Հնդկաստանում | title = Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures | edition = 2 | editor = Helaine Selin | editor-link = Helaine Selin | pages = 317–321 | publisher = Springer | isbn = 978-1-4020-4559-2}}</ref>։ Չինացի աստղագէտ Շի Շենը ցուցումներ տուած է արեւային եւ լուսնային խաւարումները կանխագուշակելու համար<ref name="Needham_0">{{cite book | first =Նեդհամ | last = Ջոզեֆ| year = 1986 |url = https://books.google.am/books?id=jfQ9E0u4pLAC&redir_esc=y| title = Գիտությունը եւ կրթությունը Չինաստանում. Հատոր 3. Երկրի եւ երկնքի մաթեմատիկան եւ գիտությունը | pages = 411 | isbn = 978-0-521-05801-8}}</ref>։ Աւելի ուշ հասկանալի դարձաւ Լուսնի ֆիզիքական ձեւը եւ լուսնի լոյսը։ Հին Յունաստանի փիլիսոփայ Անաքսագորասը կ'ենթադրէր, որ Արեւը եւ Լուսինը եղած են հսկայական գնդաձեւ քարեր եւ վերջինն ալ կ'արտացոլէ առաջինի լոյսը<ref>{{cite web|last = Օ'Քոնոր|first = Ջ. Ջ.|coauthors = Ե. Ֆ. Ռոբերտսոն|month = Փետրուար|year = 1999|url = http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Anaxagoras.html|title = Անաքսագորասը Կլազոմենայեից|publisher = University of St Andrews|accessdate =12 Ապրիլ 2007}}</ref><ref name="Needham_1">{{cite book | first =Նեդհամ | last = Ջոզեֆ| year = 1986 |url = https://books.google.am/books?id=jfQ9E0u4pLAC&redir_esc=y| title = Գիտությունը եւ կրթությունը Չինաստանում. Հատոր 3. Երկրի եւ երկնքի մաթեմատիկան եւ գիտությունը | pages = 227 | isbn = 978-0-521-05801-8}}</ref>։ Չնայած այն բանին որ չինական Հան դինաստիան Լուսնին կը հաւասարցնէին Ցիի էներգիայի հետ, բայց անոնց «ճառագայթային տեսութեան» վարկածը ընդունած էր, որ Լուսինը արեւի արտացոլքն է, եւ Ջինգ Ֆանգը նշած էր, որ Լուսինը գնդաձեւ է<ref name="Needham_2">{{cite book | first =Նեդհամ | last = Ջոզեֆ| year = 1986 |url = https://books.google.am/books?id=jfQ9E0u4pLAC&redir_esc=y| title = Գիտությունը եւ կրթությունը Չինաստանում. Հատոր 3. Երկրի եւ երկնքի մաթեմատիկան եւ գիտությունը | pages = 413–414 | isbn = 978-0-521-05801-8}}</ref>։ Մեր թուարկութեան 499 թուականին հնդկական աստղագէտ Արիաբհաթան իր Արիաբհաթիա աշխատութեան մէջ նշած էր, որ Լուսնի լուսարձակումը տեղի կ'ունենայ շնորհիւ Արեւի ձայլատակման<ref>{{cite web|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Aryabhata_I.html|title=Տարեց Արիաբհաթան|last1=Ռոբերտսոն|first1=Ե. Ֆ.|date=Նոյեմբեր 2000|website=|publisher=School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews|location=Շոտլանտիա|accessdate=15 Ապրիլ 2010}}</ref>։ Աստղագէտ եւ ֆիզիկոս Ալհազենը (965–1039) գտած է, որ Արեւի լոյսը Լուսնի վրայէն չ'արտացոլուիր հայելային կերպով, այլ այն Լուսնի մակերեւույթէն կը տարածուի տարբեր ուղղութիւններով<ref>{{cite book| location=Դեթրոյտ|year=2008|publisher = Charles Scribner's Sons|title = Dictionary of Scientific Biography|chapter= Ibn Al-Haytham, Abū ʿAlī Al-Ḥasan Ibn Al-Ḥasan|author=Ա. Լ. Սաբրա|pages=189–210, եւ 195}}</ref>։ Սոնգ դինաստիայի Շեն Կուոն (1031–1095) այլաբանութիւն ստեղծած է Լիալուսնի եւ Նորալուսնի մասին, ըստ որուն, երբ Լուսնի մէկ տեղին արծաթի մասնիկները շատ են, ապա տեսանելի է, կը դառնայ Լուսնի մահիկը<ref name="Needham_3">{{cite book | first =Նեդհամ | last = Ջոզեֆ| year = 1986 |url = https://books.google.am/books?id=jfQ9E0u4pLAC&redir_esc=y| title = Գիտությունը եւ կրթությունը Չինաստանում. Հատոր 3. Երկրի եւ երկնքի մաթեմատիկան եւ գիտությունը | pages = 415–416 | isbn = 978-0-521-05801-8}}</ref>։ 
Ըստ Արիստոտելի տիեզերքի նկարագրութեան՝ Լուսինը նշուած է որպէս փոփոխուող տարրերու (հող, ջուր, օդ եւ կրակ) սահման եւ եթերային յաւերժ աստղ, որ կը գերակայի դարեր շարունակ<ref>{{cite book|title=Վերացուած պատկերացում|last=Լեւիս|first=Ց. Ս.|publisher=Cambridge University Press|year=1964|isbn=978-0-521-47735-2|location=Քեմպրիճ|page=108|pages=}}</ref>։ Այնուամենայնիւ մթա 2-րդ դարուն Սելեւքը հանգաւ ճշմարիտ եզրակացութեան, որ մակընթացութիւնները կախուած են Լուսնէն եւ անոնց բարձեւութիւնը կախուած է Արեւի նկատմամբ եղած Լուսնի դիրքէն<ref>{{cite journal|first=Բարտել Լինդերթ|last=Վան դեր Վաերդեն|year=1987|title=Յույներու հելիոկենտրոնական համակարգը, պարսկական եւ հինդուական աստղագիտութիւնը|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|volume=500|pages=1–569|pmid=3296915|bibcode=1987NYASA.500....1A|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37193.x}}</ref>: Նոյն դարուն Արիստարխ Սամոսացին հաշուարկած է Երկրէն մինչեւ Լուսին եղած հեռաւորութիւնը՝ ստանալով որ այն մօտաւորապէս Երկրագնդի շառաւիղէն քսան անգամ մեծ է։ Այդ թիւերը բաւականին բարելաւուած է Պտղոմէոս Կլավդիոսը (մթ 90–168). անոր հաշուարկներով այդ տարածութիւնը մեծ Երկրագնդի շառաւղէն 59, իսկ Լուսնի տրամագիծը կը կազմէ Երկրի տրամգծի 0.292-ը, որը եւ բաւականին մօտ է իրական թիւերուն՝ համապատասխանաբար 60 եւ 0.273<ref>{{cite book|title=Հին աստղագիտութեան պատմութիւնն ու պրակտիկան|last=Էվանս|first=Ճեյմս|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-509539-5|location=Օքսֆորտ եւ Նիւ Եորք|pages=71, 386}}</ref>։ Արքիմեդես  հաշուարկած է Լուսնի եւ այլ յայտնի մոլորակներու մոլորակային շարժումը<ref>{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2008/07/31/science/31computer.html?hp|work=The New York Times|title=Թե ինչպես էին յույները հաշվարկում մթա 100 թ.-ին|date=31 Հուլիս 2008|accessdate=27 Մարտ 2010}}</ref>։ 
Միջնադարուն՝ մինչ աստղադիտակի յայտնագործումը, Լուսինը կը համարէին "իտիալական հարթ" գնդաձեւ մարմին<ref>{{cite web|last =Վան Հելդեն|first = Ա.|year = 1995|url = http://galileo.rice.edu/sci/observations/moon.html|title = Լուսին|publisher = Galileo Project|accessdate =12 Ապրիլ 2007}}</ref>։ 1609 թուականին Կալիլէօ Կալիլէն իր «Սիդերեուս Նունցիուս» գրքին մէջ առաջին անգամ գծագրեց աստղադիտակի օգնութեամբ ստացուած Լուսնի պատկերը, եւ նշեց, որ մակերեւոյթը հարթ չէ, այլ ունի լեռներ եւ խառնարաններ։ Լուսնի աստղադիտական քարտէսագրումը շարունակուած է 17-րդ դարու վերջերուն Ճիովաննի Բատիստա Ռիքոլիի եւ Ֆրանչեսկօ Մարիա Գրիմալտիի ջանքերով։ Անոնց կողմէն շատ լուսնային դետալներուն տրուած անուանումներէն շատերը օգտագործվում են մինչեւ այժմ։ Լուսնի քարտէսն ավելի ճշգրիտ կազմուեցաւ 1834-1836 թուականներուն Ուիլհելմ Բիրի եւ Եոհան Հենրիխ վան Մեդլերի կողմէ։ 1837 թուականին անոնց կողմէ ստեղծած «Դեր Մոնդ» գիրքը կը համարուի առաջին մանրամասն աշխատութիւնը նուիրուած Լուսնի եռանկիւնաչափական նկարագրութեան, ուր պատկերուած է Լուսնի մակերեւոյթը աւելի քան հազար լեռներով՝ իրենց բարձրութիւններով հանդերձ<ref>{{cite journal|last=Կոնսոլմագնո|first=Գայ Ջ.|year=1996|title=Աստղագիտութիւնը, ֆանթաստիկան եւ ազգային մշակոյթը 1277-2001 թթ.|journal=Leonardo|publisher=The MIT Press|volume=29|issue=2|page=128|jstor=1576348}}</ref>։ Լուսնի խառնարաններու մասին առաջին անգամ նշած է Կալիլէօն եւ անոնք կը համարուէին հրաբխային մինչեւ 1870-ականներուն Ռիչըրտ Պրոկտորի ենթադրութիւնն այն մասին, որ անոնք առաջացած են բախման հետեւանքով<ref name="worldbook">{{cite web | last = Սպուդիս | first = Փ. Դ. | year = 2004 | url = http://www.nasa.gov/worldbook/moon_worldbook.html | title = Լուսին | publisher = World Book Online Reference Center, NASA | accessdate = 12 Ապրիլ 2007 | archive-date = 2007-04-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070417004137/https://www.nasa.gov/worldbook/moon_worldbook.html | dead-url = yes }}</ref>։ Այս տեսակէտը առաջարկուեցաւ 1892 թուականին երկրաբան Գրով Կարլ Ժիլպէրտի փորձերու շնորհիւ, եւ աւելի ուշ 1920-1940 թթ. հետազօտութիւններէն ետք<ref name="Hall1977">{{cite web | url = http://history.nasa.gov/SP-4210/pages/App_A.htm | title = Ներդրում Ա. Լուսնային թեորիան մինչ 1964 թ. | last = Հոլ | first = Ռ. Կարգիլ | year = 1977 | work = NASA History Series. LUNAR IMPACT: A History of Project Ranger. | publisher = Scientific and Technical Information Office, NATIONAL AERONAUTICS AND SPACE ADMINISTRATION | accessdate =13 Ապրիլ 2010 | location = Washington, D.C.}}</ref>, որ բերաւ լուսնաերկրաչափական ժամանակասանդխակի զարգացմանը, որ 1950-ականներէն սկսած կը դառնայ մոլորակային երկրաչափութեան զարգացման ճիւղերէն մէկը<ref name="worldbook"/>։

'''Հետազօտութիւնները 1959-1976'''

== Խորհրդային միութեան առաքելութիւնները ==
Սառը պատերազմով հրահրուող Տիեզերական մրցավազքը հանգեցուցած էր Լուսնի հետազօտութեան հանդէպ հետաքրքրութեան աճը։ Կրող [[հրթիռ]]ները անհրաժեշտ զարգացուածութեանն հասցնելուն պէս, երկու պետութիւնները անմիջապէս դէպի Լուսին ուղարկեցին իրենց հետազօտական սարքերը։ Ծրագրերու շարքին մէջ էր ինչպէս, զուտ [[Լուսնի մօտակայք]]ին մէջ սարք անցնելը, այնպէս ալ ուղեծրային եւ Լուսնի մակերեսին [[վայրէջք]] կատարելու նպատակ հետապնդող առաքելութիւնները։
Խորհրդային միութեան «Լունա» ծրագրի տիեզերանաւերը առաջինն էին, որ հասան յաջողութեան։ [[1958]] թուականի երեք ձախողուած եւ անուն չստացած առաքելութիւններէն ետք<ref>{{cite web|url=http://www.russianspaceweb.com/spacecraft_planetary_lunar.html|title=Ռուսաստանի անօդաչու առաքելութիւնները դէպի Լուսին (Russia's unmanned missions toward the Moon)|last=Զակ|first=Անատոլի|date=|year=2009|website=|publisher=|accessdate=2010 ապրիլի 20}}{{ref-en}}</ref>, 1959 թ․-ին Լունա 1-ը առաջին մարդու կողմէ ստեղծուած առարկան էր, որ յաղթահարեց Երկրի ձգողականութիւնը եւ անցաւ Լուսնին քովէն, առաջին արհեստական առարկան, որ բախեցաւ լուսնային մակերեսին՝ Լունա 2-ն էր, իսկ Երկրէն անտեսանելի, Լուսնի հակառակ կողմը առաջին անգամ լուսանկարած էր Լունա 3 սարքը, այդ ամէնը մեկ տարուայ ընթացքին։
Լուսնի մակերեսին յաջողուած փափուկ վայրէջք կատարած առաջին տիեզերանաւը դարձաւ Լունա 9-ը, 1966 թուականին։ Նոյն թուականին, Լուսնի ուղեծրին տեղակայուած առաջին անօդաչու սարքը դարձաւ Լունա 10–ը<ref name="worldbook" />։ Լուսնային հողի եւ քարերու նմոյշները Երկիր բերուած էին «Լունա» ծրագրի երեք տիեզերական սարքերով, բերուած նմոյշներու ընդհանուր քաշը 0.3 քկ. էր<ref>{{cite web|url=http://curator.jsc.nasa.gov/lunar/index.cfm|title=Քարեր եւ հողեր Լուսնից (Rocks and Soils from the Moon)|last=|first=|date=|website=|publisher=ՆԱՍԱ|accessdate=2010 ապրիլի 6}} {{ref-en}}</ref>։ «Լունախոդ» ծրագրի շրջանակներուն մէջ 1970 եւ 1973 թուականներուն Լուսնի վրայ վայրէջք կատարած էին առաջին երկու լուսագնացները։

'''ԱՄՆ-ի առաքելութիւնները'''
[[Պատկեր:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|մինի|աջից|Երկրի տեսքը [[Աբոլոն]] 8 լուսնային արբանեակէն, [[1968]] թ., Սուրբ Ծննդի նախօրեակ։ [[Ափրիկէյ|Ափրիկէ]]ի մէջ արեւամուտ է, երկու Ամերիկաները ծածկուած են ամպերով, իսկ Անտարկտիկան կը գտնուի նկարի ձախ կողմը։]]
Լուսնի հետազօտման ամերիկեան առաքելութիւնները սկսան Լուսին մարդ-մեքենայ ուղարկելէն, որպէսզի հետազօտուի անոր մակերեւոյթը եւ անոր վրայ վայրէջք կատարելու պայմանները։ Հրթիռային շարժման տարրալուծարանի Սերվեյեր մարդ-մեքենան վայրէջք կատարեց Լուսնի վրայ [[Լունա 9]]-էն չորս ամիս ետք։ Զուգահեռ կը մշակուէր ՆԱՍԱ-ի Ապոլոն նախագիծը։ Մի քանի հատ առանց ուղեւորներու Ապոլոնի թռիչքներէն եւ հետազօտութիւններէն ետք, 1968 թուականին Ապոլոն 8-ը անձնակազմով կը թռչի Լուսին։ 1969 թուականին Լուսնի վրայ առաջին մարդու վայրէջք կատարելը շատերու կողմէ կը համարուի տիեզերագնացութեան գագաթնակէտ<ref name="CNN">{{cite news|last=Կորեն|first=Մ.|title='Հսկայական թռիչքը' աշխարհին բացում է նոր հնարաւորութիւններ|publisher=CNN|date=26 July 2004|url=http://edition.cnn.com/2004/TECH/space/07/16/moon.landing/index.html|accessdate=16 March 2010|archive-date=20 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120133640/http://edition.cnn.com/2004/TECH/space/07/16/moon.landing/index.html|dead-url=yes}}</ref>։ [[Աբոլոն 11]]-ի ուղեւորներէն [[Նիլ Արմսթրոնկ]]ը Լուսնի վրայ ոտք դրած առաջին մարդն էր։ Այդ տեղի ունեցաւ 21 Յուլիս 1969 թուականին ժամը 02։ 56-ին<ref>{{cite web|url=http://history.nasa.gov/ap11ann/ap11events.html|title=Լուսնային առաքելությունների տարեգիր, 24 Հուլիսի 1969|work=Ապոլոն 11-ի 30-րդ տարելից|publisher=ՆԱՍԱ|accessdate=13 Ապրիլ 2010}}</ref>։ Ապոլոն 11-էն 17-ը Երկիր վերադարձան 382 քկ. լուսնային ապարով եւ հողով՝ շուրջ 2196 առանձին նմոյշներով<ref>{{cite web|url=http://www.psrd.hawaii.edu/Dec09/PSRD-Apollo-lunar-samples.pdf|title=Հանրահայտ լուսնային քարեր: Ապոլոնի լուսնային հավաքածուի տեսքը եւ կարգավիճակը։ Ունիկալ, բայց սահմանափակ, ոչ երկրային ռեսուրսները|last=Մարտե|first=Լինդա Մ.Վ.|date=21 Դեկտեմբեր 2009|publisher=Planetary Science and Research Discoveries|accessdate=6 Ապրիլ 2010}}</ref>։ Ամերիկայի լուսնային առաքելութեան յաջողութիւնը կապուծ էր 1960-ականներու տեխնիկական նուաճումներով, որոնցմէ են քիմիայի բնագաւառին մէջ աբլացիան, ծրագրային ապահովումը եւ մթնոլորտային անցման արուեստագիտութիւնը եւ արուեստագիտական սարքաւորումներու շատ գրագէտ ղեկաւարումը<ref>{{cite web|url=http://history.nasa.gov/ap11ann/legacy.htm|title=Ապոլոն նախագծի թողած ժառանգությունը|last=Լաունիուս|first=Ռոջեր Դ.|date=Հուլիս 1999|publisher=ՆԱՍԱ-ի պատմական գրասենյակ|accessdate=13 Ապրիլ 2010}}</ref><ref>{{cite book|title=SP-287 Ո՞րն է Ապոլոնի յաջողութեան գաղտնիքը։ Ութ յօդուածներու շարքը վերատպած է տիեզերագնացութեան եւ օդագնացութեան հարցերու թույլատրութեամբ 1970 թ.-ի մարտին|last=|first=|publisher=Scientific and Technical Information Office, National Aeronautics and Space Administration|year=1971|isbn=|location=Ուաշինկթըն|pages=}}</ref>։ 
Լուսնի մակերեւոյթի հետազօտման համար գիտական սարքաւորումներու ծրարներ տեղադրուած են Ապոլոնի բոլոր վայրէջքներու ժամանակ։ Երկարատեւ գործիքային կայաններ, այդ թուին նաեւ ջերմային հոսքի զոնդեր, սեյսմոմետրեր եւ մագնիտոմետրեր տեղադրուած են Ապոլոն 12, 14, 15, 16 եւ 17 վայրէջքներու ժամանակ։ 1977 թուականին, պիւտճէի սպառման պատճառով, կը դադրին Լուսնէն ուսումնասիրութիւններու տուեալները Երկրին փոխանցելը<ref>{{cite news| title = ՆԱՍԱ-ի նորությունների թողարկում 77-47 էջ 242| date = 1 Սեպտեմբեր 1977| url = http://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83129main_1977.pdf| accessdate = 16 Մարտ 2010| format = PDF| archive-date = 2011-06-29| archive-url = https://web.archive.org/web/20110629121829/http://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83129main_1977.pdf| dead-url = yes}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.ast.cam.ac.uk/~ipswich/Miscellaneous/Archived_spaceflight_news.htm|accessdate = 29 Օգոստոս 2007|location = NASA Turns A Deaf Ear To The Moon|year = 1977|title = OASI Newsletters Archive|last = Ապլետոն|first = Ջեյմս|coauthors = Չարլզ Ռիդլի, Ջոն Դենս, Սիմոն Հարվեյ, Փոլ Բերթ, Մայքլ Հեքել, Ռոյ Ադամս, Ն. Սպուներ, Վայն Բրիեսք|archiveurl = https://web.archive.org/web/20071210143103/http://www.ast.cam.ac.uk/~ipswich/Miscellaneous/Archived_spaceflight_news.htm|archivedate = 2007-12-10|deadurl = yes}}</ref>, բայց Լուսնի լազերային լոկալիզացման գործինքերը մինչեւ օրս ալ կ'օգտագործեն։ Ստացուած տուեալները կը մշակուին Երկրի վրայ գտնուող կայաններուն մէջ մէկ սանդիմեթրի ճշտութեամբ եւ կը կազմուի լուսնի մակերեւոյթի ճշգրիտ քարտէսը<ref>{{cite journal|last=Դիքեյ|first3=Ջ. Ե.|last9=Ուիփլ|first8=Ց.|last8=Վեիլեթ|first7=Փ. Ջ.|last7=Շելուս|first6=Ջ. Գ.|last6=Ռիես|first5=Ռ. Լ.|last5=Ռիքլեֆս|first4=Խ. Խ.|last4=Նյուհոլ|last3=Ֆալեր|first=Ջ.|first2=Պ. Լ.|last2=Բենդեր|display-authors=1|bibcode=1994Sci...265..482D|issue=5171|pmid=17781305|doi=10.1126/science.265.5171.482|pages=482–490|volume=265|journal=Science|title=Լուսնի լազերային լոկալիզացումը շարունակվում է Ապոլոն նախագծի թողած ժառանգութիւնով|year=1994|first9=Ա. Լ.}}</ref>։

'''Հետազօտութիւնները 1990-ականներէն մինչեւ այժմ'''
[[Պատկեր:Aldrin Apollo 11 original.jpg|մինի|աջից|Էտվին Օլդրինը Լուսնի վրայ՝ նկարահանուած Նիլ Արմսթրոնկի կողմէ, 20 Յուլիս 1969]]
«Ապոլոն» եւ «Լունա» նախագծերէն ետք աշխարհի շատ երկրներ սկսան զբաղիլ Լուսնի հետազօտմամբ։ 1990 թուականին [[Ճաբոնիա]]ն դարձաւ երրորդ երկիրը, որ Լուսնի վրայ տեղադրեց տիեզերական ''[[Հիթքեն]]'' սարքը՝ անոր մակերեւոյթը ուսումնասիրելու համար։ Բացի այդ տիեզերանաւն այնտեղ իջեցուցած են նաեւ ''Հագորոմո'' մարդ-մեքենան, բայց վերջինս չէ կրցած տուեալներ փոխանցել եւ անոր առաքելութիւնը փոխուեր է։<ref>{{cite web|title=Hiten-Hagomoro|publisher=NASA|url=http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Hiten&Display=ReadMore|accessdate=29 Մարտ 2010|archive-date=2011-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110614115823/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Hiten&Display=ReadMore|dead-url=yes}}</ref> 1994 թուականին ԱՄՆ-ը Լուսին ուղարկեց Ռազմական նախարարութեան եւ ՆԱՍԱ-ի համատեղ մշակած ''[[Կլեմենտինա (տիեզերական սարք)|Կլեմենտինան]]'' սարքը։ Այդ առաքելութեան շնորհիւ հնարաւոր եղաւ ստանալ Լուսնի առաջին տեղագրական քարտէսը եւ Լուսնի մակերեւոյթի առաջին [[մուտիսպեկտրալ|մուտիսբեկտրալ]]ային պատկերը։<ref>{{cite web|title=Կլեմենտինայի տեղեկությունները|publisher=ՆԱՍԱ|year=1994|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/cleminfo.html|accessdate=29 Մարտ 2010}}</ref> Անոնցմէ ետք 1998 թուականին ''[[Lunar Prospector]]'' առաքելութեան սարքաւորումները Լուսնի բեւեռներուն մէջ բաւականին ջրածին յայտնաբերեցին, որ հաւանաբար գոյացած է Արեւու լոյս չտեսնող բեւեռներու խառնարաններու սառոյցներէն։<ref>{{cite web|title=Lunar Prospector. Նեյտրոնային սպեկտոմետր|publisher=ՆԱՍԱ|url=http://lunar.arc.nasa.gov/results/neutron.htm|year=2001|accessdate=29 Մարտ 2010|archive-date=2010-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527105801/http://lunar.arc.nasa.gov/results/neutron.htm|dead-url=yes}}</ref>
[[Պատկեր:American flag seen from inside the Apollo 11 Lunar Module.jpg|մինի|Ամերիկայի դրօշը լուսնի վրայ]]
Եւրոպական ''[[SMART-1]]'' տիեզերանաւը, որը երկրորդ [[Իոնային շարժիչ|իոնային ինքնագնաց]] տիեզերանաւն էր, Լուսին վայրէջք կատարեց Նոյեմբեր 2004 թուականին եւ այնտեղ մնաց մինչեւ 3 Սեպտեմբեր 2006 թուական եւ առաջին անգամ ուսումնասիրեց Լուսնի մակերեւոյթի քիմիական տարրերը։<ref>{{cite web|url=http://www.esa.int/SPECIALS/SMART-1/SEMSDE1A6BD_0.html|title=SMART-1 ինֆորմացիոն թերթ|date=26 Փետրուար 2007|publisher=European Space Agency|accessdate=29 Մարտ 2010}}</ref> Չինաստանը եւս յաւակնութիւն յայտնեց [[Լուսնի հետազոտման չինական նախագիծը|Լուսնի հետազօտման]] գործին մէջ եւ յաջողութեամբ Լուսին իջեցուց ''[[Չանյե 1]]'' տիեզերանաւը, որ այնտեղ մնաց 5 Նոյեմբերէն մինչեւ 1 Մարտ 2009։<ref name="xinhua_20090301">{{cite news | url = http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-03/01/content_7523687.htm | title = Չինաստանի առաջին լուսնային առաքելութիւնը | date = 1 Մարտ 2009<!-- 19:28-->| publisher = Խինհուա | accessdate =29 Մարտ 2010}}</ref> Ան տասնվեց ամսեայ առաքելութեան արդիւնքով կրցաւ ստանալ Լուսնի ամբողջական քարտէսի պատկերը։ 4 Հոկտեմբեր 2007 թուականէն մինչեւ 10 Հունիս 2009 իր առաքելութիւնը կ'իրականացնէր ճապոնական 
''[[Կագույա]]'' տիեզերանաւը, որն հագեցած էր բարձր յստակութեամբ տեսախցիկներով եւ երկու ոչ մեծ արբանեկային ռադիոընդունիչներէն։ Ան կարողացաւ ստանալ Լուսնի երկրաֆիզիքական տուեալները եւ այդ տեսաֆիլմը կը համարուի ամենաբարձրորակ եւ ամենայստակ ֆիլմը։<ref>{{cite web|url=http://www.selene.jaxa.jp/en/profile/index.htm|title=Կագույայի առաքելությունը|publisher=JAXA|accessdate=13 Ապրիլ 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jaxa.jp/press/2007/11/20071107_kaguya_e.html|title=Կագույան առաջինն էր, որ Երկրին տվեց Լուսնի պատկերը HDTV որակով|date=7 Նոյեմբեր 2007|publisher=Japan Aerospace Exploration Agency (JAXA) and NHK (Japan Broadcasting Corporation)|accessdate=13 Ապրիլ 2010|archive-date=2010-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100316190341/http://www.jaxa.jp/press/2007/11/20071107_kaguya_e.html|dead-url=yes}}</ref> Առաջին հնդկական լուսնային առաքելութիւնը՝ ''[[Չանդրայան 1]]-ը'' Լուսնի վրայ գործեց 8 Նոյեմբեր 2008-էն մինչեւ 27 Օգոստոս 2009, երբ անոր հետ կապը կտրուեցաւ։ Ան կատարեց քիմիական եւ տարրային ուսումնասիրութիւններ՝ ստեղծուելով Լուսնի ֆոտօ-երկրաբանական քարտէսը։ Բացի այդ ան հաստատեց, որ Լուսնի հողին մէջ կան ջրի մոլեկուլներ։<ref>{{cite web|url=http://www.isro.org/Chandrayaan/htmls/mission_sequence.htm|title=Չանդրայանի առաքելությունը|date=17 Նոյեմբեր 2008|publisher=Indian Space Research Organisation|accessdate=13 Ապրիլ 2010}}</ref> 2013 թուականին Հնդկաստանը կը ծրագրրէ բաց ձգել''[[Չանդրայան 2]]-ը'', որն իր մեջ կը ներառի նաեւ ռուսական լուսնագնացը։<ref>{{cite web|url=http://www.isro.org/scripts/futureprogramme.aspx#Space|title=Տիեզերական ուսումնասիորության հնդկական կազմակերպություններ. Ապագա պլանները|publisher=Indian Space Research Organisation|accessdate=13 Ապրիլ 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://isro.org/pressrelease/Nov14_2007.htm|title=Ռուսաստանը եւ Հնդկաստանը համաձայնագիր են ստորագրել Չանդրայան 2-ի վերաբերյալ|date=14 Նոյեմբեր 2007|publisher=Indian Space Research Organisation|accessdate=13 Ապրիլ 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071217203828/http://isro.org/pressrelease/Nov14_2007.htm|archivedate=2007-12-17|dead-url=no}}</ref> ԱՄՆ-ը 2009 թուական Յունիս 18-ին Լուսին կ'ուղարկէ ''[[Lunar Reconnaissance Orbiter]]'' եւ ''[[Lunar Crater Observation and Sensing Satellite|LCROSS]]'' հետազօտման կայանները։ ''LCROSS''-ն իր առաքելութիւնը վերջացուցած է 9 Հոկտեմբեր 2009-ին [[Կաբեուս (խառնարան)|Կաբեուս]] խառնարանին մէջ լայնամասշտաբ ուսումնասիրութիւններ կատարելէն ետք,<ref>{{cite web|url=http://lcross.arc.nasa.gov/observation.htm|title=Lunar CRater Observation and Sensing Satellite (LCROSS). Ռազմաւարութիւնը եւ աստղագիտական ընկերութեան ուսումնասիրութիւնները|date=Հոկտեմբեր 2009|publisher=ՆԱՍԱ|accessdate=13 Ապրիլ 2010|archive-date=2009-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090430055717/http://lcross.arc.nasa.gov/observation.htm|dead-url=yes}}</ref>, իսկ ''LRO''-ն մինչեւ հիմա ալ կը շահագործուի եւ բաւականին բարձր որակի նկարներ ստացած է լուսնային մակերեւոյթի վերաբերեալ։ 2011 թուականի Նոյեմբերին LRO-ն տուած է [[Արիստարքուս (խառնարան)|Արիստարքուս խառնարանի]] մանրամասն տուեաալները, որն ունի 40 քիլոմեթր տրամագիծ եւ 3.5 քիլոմեթր խորութիւն։ Այդ խառնարանը կը համարուի Երկրէն ամենատեսանելի խառնարանը։ «Արիստարքուս սարահարթը երկրաբանական առումով կը հանդիսանայ ամենաբազմազան տեղը Լուսնի վրայ՝ խորհրդաւոր ծագում ունեցող սարահարթ, լավայով ծածկուած հսկայական տեղամասեր, հրաբխային փրփուրով ծածկուած դաշտեր եւ այդ ամէնը լեցուն է խոշոր բազալտի կտորներով». ասել է Մարկ Ռոբինսոնը, LRO-ի գլխաւոր հետազօտողը։ 25 Նոյեմբեր 2011-ին ՆԱՍԱ-ն թարմացուցած է նկարները։<ref>{{cite news|url = http://www.msnbc.msn.com/id/45901428#.Twe_flbWxvY|title = Լուսնի հսկայական խառնարանը առաջնային պլանով|publisher=MSNBC|agency = Space.com|date = 6 Հունվար 2012}}</ref>

[[Gravity Recovery and Interior Laboratory|GRAIL-ի]] երկու տիրեզերանաւեր սկսած են Լուսնի շուրջ պտտիլ 1 Յունուար 2011-էն։<ref>{{cite news|url = http://www.thesunnews.com/2011/12/26/2569001/twin-probes-to-circle-moon-to.html|title = Երկու արբանյականին զոնդեր Լուսնի շուրջ՝ նրա գրավիտացիոն դաշտը ստուգելու համար|last = Չանգ|first = Ալիսիա |work = The Sun News|agency = Associated Press|date = 26 Դեկտեմբեր 2011|accessdate =27 Դեկտեմբեր 2011}}</ref>

Միւս լուսնային առաքելութիւններէն է Ռուսաստանի ''[[Լունա-Գլոբ]]ը'', որը ըլլալու է առանց ուղեւորի մոտիւլ եւ ամբողջութեամբ ղեկավարուելու է տեխնիկայով։ Այն հիմնուած է մարսիական ''[[Ֆոբոս-Գրունտ]]'' առաքելութեան հիման վրայ եւ թողարկուած է 2015 թուականին։<ref>{{cite web|url = http://www.aviationnow.com/avnow/news/channel_awst_story.jsp?id=news/aw060506p2.xml|title = Ռուսաստանի նախագծերը լուսնային ռոբոտացված առաքելություններում|last = Կովալտ|first = Ց.|publisher = Aviation Week|date = 4 Հունիս 2006 |accessdate =12 Ապրիլ 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rt.com/Top_News/2009-02-25/Russia_to_send_mission_to_Mars_this_year__Moon_in_three_years_.html|title=Ռուստանը Մարս է ուղեւորվում այս տարի, իսկ Լուսին կուղեւորվի 3 տարի անց |date=25 Փետրուար 2009|publisher="TV-Novosti"|accessdate=13 Ապրիլ 2010}}</ref> Լուսնի հետազօտման համար [[Google Lunar X Prize]] կազմակերպութիւնը 2007 թուական Սեպտեմբեր 13-ին յայտարարած է 20 միլիոն տոլար արժողութեամբ մրցանակ, ով մարդամեքենայացուած կայան կը կարողանայ իջեցնել Լուսին եւ հետազօտել թերեւս մեզ անյայտ խառնարանները։<ref>{{cite web|title=Google Lunar X Prize-ի մասին|publisher=X-Prize Foundation|url=http://www.googlelunarxprize.org/lunar/about-the-prize|year=2010|accessdate=24 Մարտ 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100228024532/http://www.googlelunarxprize.org/lunar/about-the-prize|archivedate=2010-02-28|dead-url=yes}}</ref> [[Շեքլտոն էներգետիկական ընկերություն|Շեքլտըն էներկետիկական ընկերութիւն]]ը նախագիծ կը կառուցէ, ըստ որու Լուսնի հարաւային բեւեռին մէջ ան՝ ջուր կը հաւաքէ։<ref>{{cite web | title = Լուսնի ջրային հանքարդյուանբերությունը. Հարցեր եւ պատասխաններ Շեքլտոն ընկերության ներկայացուցիչ Բիլ Սթոունի հետ | publisher = Space News | last = Ուոլ | first = Մայք | date = 14 Հունվար 2011 | url = http://www.spacenews.com/10619-mining-moon-water-bill-stone-110114.html }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

ՆԱՍԱ-ն սկսած է նախագծեր կառուցել 2004 թուական Յունուար 14-ին նախագահ [[Ջորջ Ուոքեր Բուշ|Ճորճ Ուոլքըր Պուշ]]ի կոչը ի կատար ածելու համար, ըստ որու 2024 թուականին կառուցուելու է Լուսնային տուեալներու շտեմարան։<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/missions/solarsystem/bush_vision.html|title=Նախագահ Պուշ կ'առաջարկէ ՆԱՍԱ-ի նոր տեսլականը|last=|first=|date=14 Դեկտեմբեր 2004|website=|publisher=ՆԱՍԱ|accessdate=12 Ապրիլ 2007|archive-date=2007-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070510062228/http://www.nasa.gov/missions/solarsystem/bush_vision.html|dead-url=yes}}</ref> Ծրագրի շրջանակներու մէջ արդէն եկամուտ հայթայթուած են թռչող մոտուլներու կառուցումն ու փորձերը<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html|title=Համաստեղություն|publisher=ՆԱՍԱ|accessdate=13 Ապրիլ 2010|archive-date=2010-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100412052653/http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html|dead-url=yes}}</ref> եւ լուսնային տուեալներու շտեմարանին ճարտարապետական նախագիծը։<ref>{{cite web|title = ՆԱՍԱ-ն ներկայացնել է լուսնային հետազոտման եւ լուսնային ճարտարապետության գլոբալ նախագիծ|publisher = Նասա|date = 4 Դեկտեմբեր 2006|url = http://www.nasa.gov/home/hqnews/2006/dec/HQ_06361_ESMD_Lunar_Architecture.html|accessdate = 12 Ապրիլ 2007|archive-date = 2007-08-23|archive-url = https://web.archive.org/web/20070823131906/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2006/dec/HQ_06361_ESMD_Lunar_Architecture.html|dead-url = yes}}</ref> Այնուամենայնիւ այդ նախագծի իրականացումը դադարեցուցին, որպէսզի կարողանան 2035 թուականին վայրէջք կատարեն [[Մարս]]ի վրայ։<ref>{{cite web|author=NASA television |url=https://www.youtube.com/watch?v=3rNn_cUrlmE |title=Նախագահ Օբաման խոստանում է հավատարիմ մնալ ՆԱՍԱ-յին |publisher=YouTube |date=15 Ապրիլ 2010 |accessdate=7 Մայիս 2012}}</ref> [[Հնդկաստան]]ը նոյնպես յույս կը հայտնէ, որ 2020 թուականին Լուսին կ'ուղարկէ ուղեւորներով տիեզերանաւ։<ref>{{cite web|url = http://www.space.com/news/061110_india_mannedspace.html| publisher = SPACE.com|title = Հնդկական տիեզերական հետազոտման կազմակերպությունները նախագծեր են առաջարկում տիեզերական թռիչքների համար | date = 10 Նոյեմբեր 2006| accessdate =23 Հոկտեմբեր 2008}}</ref>

== Իրաւական կարգավիճակը ==

Չնայած այն հանգամանքին, որ [[ԽՍՀՄ|խորհրդային]] ''«[[Լունա ծրագիր|Լունա]]»'' սարքերու՝ իջեցուող սարքերը սփռուած են Լուսնի մակերեւոյթին եւ ամերիկեան [[Ապոլոն ծրագիր|Ապոլոն ծրագրի]] աստղանաւորդները տնկած են [[ԱՄՆ դրօշ]]ը իրենց վայրէջքի վայրերուն մէջ: Այս պահուն ոչ մէկ երկիր յաւակնութիւն ունի Լուսնի որեւէ մասի վրայ<ref name="unoosa_q6">{{cite web|url=http://www.unoosa.org/oosa/en/FAQ/splawfaq.html#Q6|title=Կարող է արդեօք որեւէ երկիր պնդել, որ արտաքին տիեզերքի մէկ մասը անոր սեփականութիւնն է|last=|first=|date=|website=|publisher=Միացեալ Ազգերու արտաքին տիեզերքի խնդիրներու գրասենեակ|accessdate=28 մարտ 2010}}</ref>։ Ռուսաստանը եւ ԱՄՆ-ը մասնակցած են 1967 թուականին ստորագրուած [[Տիեզերական համաձայնագիր|Տիեզերական համաձայնագրին]]<ref name="unoosa_q4">
{{cite web|url=http://www.unoosa.org/oosa/en/FAQ/splawfaq.html#Q4|title=Քանի պետութիւններ ստորագրած են եւ հաստատած են արտաքին տիեզերքին վերաբերուող հինգ համաձայնագրերը|last=|first=|date=1 յունուար 2006|website=|publisher=Միացեալ Ազգերու արտաքին տիեզերքի խնդիրներու գրասենեակ|accessdate=28 մարտ 2010}}</ref>, որը սահմանում է Լուսինը եւ ամբողջ արտաքին տիեզերքը, որպէս "ամբողջ մարդկութեան սեփականութիւն"<ref name="unoosa_q6" />։ Այս համաձայնագիրը կը սահմանափակէ նաեւ Լուսնի օգտագործումը միայն խաղաղ նպատակներով, առանձնայատուկ կերպով արգիլելով Լուսնի վրայ ստեղծել ռազմական կառոյցներ եւ ունենալ [[մասսայական ոչնչացման սպառազինություններ|ժողովրդական ոչնչացման սպառազինութիւններ]]ը<ref name="unoosa_q5">{{cite web|url=http://www.unoosa.org/oosa/en/FAQ/splawfaq.html#Q5|title=Արդեօք արտաքին տիեզերքին վերաբերուող հինգ համաձայնագրերը կը կարգաւորեն ռազմական գործունէութիւնը|last=|first=|date=|website=|publisher=Միացեալ Ազգերու արտաքին տիեզերքի խնդիրներու գրասենեակ|accessdate=28 մարտ 2010}}</ref>։ 
1979 թուականին ստորագրուեցաւ [[Լուսնի համաձայնագիր]]ը, որ կ'արգիլէ Լուսնի ակերու օգտագործումը միայն մէկ պետութեան կողմէ, սակայն ան դեռ չէ ստորագրուած որեւէ [[տիեզերական պետութիւն|տիեզերական պետութեան]] կողմէ<ref name="unoosa_moon">{{cite web|url=http://www.unoosa.org/oosa/en/SpaceLaw/moon.html|title=Լուսնի եւ այլ երկնային մարմիններու վրայ պետութիւններու գործունէութիւնը կարգաւորող համաձայնագիր|last=|first=|date=|website=|publisher=Միացեալ Ազգերու արտաքին տիեզերքի խնդիրներու գրասենեակ|accessdate=28 մարտ 2010}}</ref>։ Մինչդեռ որոշ անհատներ յայտնած են իրենց իրաւունքներու մասին՝ [[Արտերկրեայ անշարժ գոյք|Լուսնի]] մէկ մասի կամ ամբողջի վրայ, անոնցմէ եւ ոչ մէկը վստահելի չէ<ref name="unoosa_q7">{{cite web | url = http://www.unoosa.org/oosa/en/FAQ/splawfaq.html#Q7 | title = Միջազգային համաձայնագրերը կարգավորում են պետությունների գործունէութիւնը տիեզերքում։ Իսկ ինչպիսի մոտեցում կա ոչ-պետական կազմակերպությունների եւ անհատների դեպքում | publisher = Միացյալ Ազգերի արտաքին տիեզերքի խնդիրների գրասենյակ | accessdate =28 մարտ 2010 }}</ref><ref name="iisl_2004">{{cite web|url=http://www.iislweb.org/docs/IISL_Outer_Space_Treaty_Statement.pdf|title=ՏՕՄԻ-ի Տնօրէններու խորհուրդի յայտարարութիւնը Լուսնի եւ այլ երկնային մարմիններու վրայ ունեցուածքի պահանջներու հետ կապուած (2004)|last=|first=|date=|year=2004|website=|publisher=Տիեզերական օրէնքի միջազգային ինստիտուտ|accessdate=28 մարտ 2010|archive-date=2009-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222021426/http://www.iislweb.org/docs/IISL_Outer_Space_Treaty_Statement.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref name="iisl_2009">{{cite web|url=http://www.iislweb.org/docs/Statement%20BoD.pdf|title=ՏՕՄԻ-ի Տնօրէններու խորհուրդի յաջորդ յայտարարութիւնը Լուսնի վրայ ունեցուածքի պահանջներու հետ կապուած (2009)|last=|first=|date=22 մարտ 2009|website=|publisher=Տիեզերական օրէնքի միջազգային ինստիտուտ|accessdate=28 մարտ 2010|archive-date=2009-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222022107/http://www.iislweb.org/docs/Statement%20BoD.pdf|dead-url=yes}}</ref>։

== Լուսինը մշակոյթի եւ արուեստի մէջ ==

[[Պատկեր:Moon-bonatti.png|մինի|Լունան (Լուսին) 1550 թուականին հրատարակուած [[Գուիդո Բոնաթի|Կուիտօ Պոնաթի]]ի ''Liber astronomiae'' գրքին մէջ]]
Լուսինը քիչ անգամ չէ, որ ոգեշնչած է գրողներուն, նկարիչներուն եւ երաժիշտներուն՝ Երկրի միակ բնական արբանեակի հետ կապուած ստեղծագործութիւններ ստեղծելու։

Համաշխարհային գրականութեան մէջ մեծ տեղ ունին Լուսնին նուիրուած [[Սիրանո դը Բերժերակ|Սիրանօ տը Պերժերակ]]ի «Ուրիշ լոյս, կամ պետութիւնը եւ Լուսնային կայսրութիւնը», [[Էդգար Ալլան Պո|Էտկար Ալլան Պո]]յի «[[Ոմն Հանս Պֆայլի արտասովոր արկածները]]», [[Ժյուլ Վեռն|Ժիւլ Վեռն]]ի «[[Երկրից դէպի Լուսին (վեպ)|Երկրէն դէպի Լուսին]]» եւ «[[Լուսնի շուրջը (վեպ)|Լուսնի շուրջը]]», [[Ալեքսանդր Ռոմանովիչ Բելեաեւ|Ալեքսանտր Բելեաեւի]] «[[ԿԷՑ աստղը]]», [[Նիկոլայ Նոսով|Նիկոլա Նոսով]]ի «[[Անգետիկը Լուսնի վրայ (վեպ)|Անգետիկը Լուսնի վրայ]]», [[Ռոբերտ Էնսոն Հայլայն|Ռոպերտ Հայլայնի]] «[[Լուսին՝ խիստ տիրուհի]]» եւ [[Այզեկ Ազիմով]]ի «[[Հիմնումը (վիպաշար)|Հիմնումը եւ Երկիրը]]» ստեղծագործութիւնները։

Երաժշտական բնագաւառին մէջ Լուսնին նուիրուած հանրաճանաչ ստեղծագործութիւններն են [[Լյուդվիգ վան Բեթհովեն|Լուտվիկ վան Պեթհովեն]]ի «[[Լուսնի սոնատ]]ը», [[Փինք Ֆլոյդ|Փինք Ֆլոյտ]]ի «[[The Dark Side of the Moon|Լուսնի հակառակ կողմը]]» եւ [[Electric Light Orchestra]] խումբի «[[Ticket To The Moon|Տոմս դէպի Լուսին]]» կատարումները։

Բազմաթիւ ֆիլմեր եւ մուլտֆիլմեր լոյս տեսած են, որոնց իրադարձութիւնները կը կայանան Լուսնի վրայ կամ ալ գետնի, որ անմիջական կապ ունի Լուսնի հետ։ Նման ֆիլմերէն են [[Ուղեւորութիւն դէպի Լուսին (ֆիլմ, 1902)|«Ուղեւորութիւն դէպի Լուսին»]] (1902, Ֆրանսա), որ աշխարհի ամենաառաջին առասպել ֆիլմն է [[Առաջին մարդիկ Լուսնի վրայ (ֆիլմ)|«Առաջին մարդիկ Լուսնի վրայ»]] (1964, ԱՄՆ) Հերպերտ Ուելսի համանուն վէպի պաշտպանակը, [[Ապոլոն-13 (ֆիլմ)|«Ապոլոն-13»]] (1995, ԱՄՆ), որն իրական փաստերու վրայ հիմնուած ֆիլմ է, [[Լուսին 2112|«Լուսին 2112»]] (2009, Մեծ Բրիտանիա), աստղագնացի պատմութեան մասին, որ կը հետեւի հելիումի հանքարդիւնաբերութեանը Լուսնի վրայ եւ ամէն մէկ անյաջող փորձէն ետք անոր կը փոխարինեն կլոնով, [[Ապոլոն 18|«Ապոլոն 18»]] (2011, ԱՄՆ), որ կը պատմէ «Ապոլոն 18-ի» գաղտնի թռիչքի մասին, որ ըստ պաշտօնական տուեալներու այդպէս ալ տեղի չէ ունեցած եւ լիամետրաժ մուլտֆիլմ ըստ Նիկոլա Նոսովի համանուն գրքի՝ [[Անգետիկը Լուսնի վրայ (մուլտֆիլմ)|«Անգետիկը Լուսնի վրայ»]] (1997)։

=== Մշակոյթ ===
[[Պատկեր:Hausbuch Wolfegg 17r Luna.jpg|մինի|upright|«Լուսինը եւ անոր երեխաները». Նկար միջնադարեան գերմանական գրքից, 1480 թ.]]
* [[Իսլամական օրացոյց|Տարին մէկ անգամ]] [[Նորալուսին|Նորալուսնի ժամանակ]] իսլամները կը նշեն մեծ պահքի սկիզբը՝ [[Ռամատան]]ը
* [[Քրիստոնէութիւն|Քրիստոնեաները]] [[Զատիկ|Սուրբ Զատիկ]]ը կը նշեն առաջին գարնանային [[Նորալուսին|նորալուսնին]]
* [[Ծննդոց|Ծննդոց գրքին մէջ]] Լուսինը կ'անուանուի «փոքրիկ լուսատու» անուամբ, բայց Լուսինն ու [[Արեգակ]]ը աւելի ուշ յայտնուած են, քան լոյսը
* [[Աստուածաշունչ|Աստուածաշնչեան]] գրքին մէջ [[Երգ երգոց]]ին մէջ [[Սուլամիֆա]]յի գեղեցկութիւնը կը համեմատուի Լուսնի լոյսի հետ՝ «Ո՞վ է այդ կինը, որ կը նայի բարձունքէն որպէս վաղորդայն աստղ, հիասքանչ, որպէս լիալուսինը» (Երգ երգոց 6։ 10)
* Լուսինը [[Տարոյի քարտեր]]ուն մէջ տասնութերորդ քարտն է
* Հին Հնդկաստանի մէջ Լուսնին կ'անուանէին մոլորակներու տիրակալ
* Լուսինը կը յիշատակուի նաեւ [[Ճաբոնական առասպել]]ներուն մէջ՝ որպէս վայր, ուր կ'ապրէին Լուսին աստուածուհուն ծառայող ճագարները։ Ճագարները անոր կ'օգնէին թխել [[Մոչի|«մոչի»]] բրնձային ուտելիքը։ Ճաբոնական առասպելներուն մէջ Լուսին  կ'անուանեն Gekkoy (կեկոյ) կամ Gekkou (կեկու)
* [[Ալքիմիա]]յի մէջ Լուսինն կը համարուի [[արծաթ]]ի խորհրդանիշը
* Լուսինը պատկերուած է բազմաթիւ [[զինանշան]]ներուն մէջ եւ որոշ [[դրօշ]]ներուն՝ [[Պատկեր:Flag of Laos.svg|30px]] [[Լաոս]], [[Պատկեր:Flag of Mongolia.svg|30px]] [[Մոնկոլիա]], [[Պատկեր:Flag of Palau.svg|30px]] [[Պալաու]], [[Պատկեր:Sami flag.svg|30px]] [[սաամ]]ներու դրօշ, [[Պատկեր:Flag of the Shan State.svg|30px]] [[շան]]երու դրօշը ([[Մեանմա]]).
* Լուսինը մահիկը տեսքով կը պատկերուի [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] հետ կապուած երկրներու դրօշներուն մէջ՝ [[Պատկեր:Flag of Libya.svg|30px]] [[Լիպիա]], [[Պատկեր:Flag of Turkmenistan.svg|30px]] [[Թուրքմենիստան]], [[Պատկեր:Flag of Turkey.svg|30px]] [[Թուրքիա]], [[Պատկեր:Flag of Tunisia.svg|30px]] [[Թունիս]], [[Պատկեր:Flag of Algeria.svg|30px]] [[Ալժիր]], [[Պատկեր:Flag of Mauritania (1959–2017).svg|30px]] [[Մավրիտանիա]], [[Պատկեր:Flag of Azerbaijan.svg|30px]] [[Ազրպէյճանական Հանրապետութիւն|Ատրպէյճան]], [[Պատկեր:Flag of Uzbekistan.svg|30px]] [[Ուզբեկստան|Ուզպեկստան]], [[Պատկեր:Flag of Pakistan.svg|30px]] [[Բաքիստան]], [[Պատկեր:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|30px]] [[Հիւսիսային Կիպրոսի Թրքական Հանրապետութիւն]]։ Կիսալուսինը պատկերուած է նաեւ [[Նեբալ]]ի [[Պատկեր:Flag of Nepal.svg|20px]] եւ [[Սինգապուրի Հանրապետութիւն|Սինկաբուրի]] [[Պատկեր:Flag of Singapore.svg|30px]] դրօշներուն մէջ։

== Գրականութիւն ==
* [http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/948_discovery_2008/page4.shtml Լուսին]. Տ''իսքավերի 2008''։ Պի-Պի-Սի Աշխարհ
* {{cite book| title=Լուսնի Կլեմենտինի Ատլասը|last = Բասի|first = Բ.|coauthors = Փոլ Սփուտիս|publisher = Քեմպրիճի համալսարանի հրատարակութիւն|year = 2004|isbn = 0-521-81528-2}}
* {{cite web |last = Քեյն|first = Ֆրեյզըր|title= Որտեղի՞ց է եկել Լուսինը |publisher = Յունիվերս Թդեյ |url=http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-17-where-does-the-moon-come-from/ |accessdate =1 ապրիլ 2008}}
* {{cite journal|last = Ճոլիֆ|first = Բ.|coauthors = Վեյզորեկ, Մ.; Շիրեր, Ս.; Նիլ, Ս. (խմբ.)|title = Լուսնի նոր տեսարաններ |journal = Միներալոգիայի եւ գեոքիմիայի գրախոսութիւններ |publisher = Ամերիկայի միերալոկիայի միութիւն|location = Չենթիլի, Վիրճինիա|page = 721|issue = 1|year = 2006|volume = 60|url = http://www.minsocam.org/msa/RIM/Rim60.html|accessdate =12 ապրիլ 2007|doi = 10.2138/rmg.2006.60.0|isbn = 0-939950-72-3}}
* {{cite web|last = Ճոնս|first = Ե. Մ.|title = Ապոլոն լուսնի մակերեւոթի ամսագիր|website = |publisher = ՆԱՍԱ|date = |year = 2006|url = http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/|accessdate = 12 ապրիլ 2007|archive-date = 2008-12-16|archive-url = https://web.archive.org/web/20081216040656/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/|dead-url = yes}}
* {{cite web|title = Հետազօտելով Լուսինը |last=|first=|date=|website=|publisher = Լուսնային եւ մոլորակային հիմնարկ |url = http://www.lpi.usra.edu/expmoon/|accessdate =12 ապրիլ 2007}}
* {{cite book|title=Հսկայական բախումը, կամ ինչպէ՞ս մեր Լուսինը յայտնուեց|last=Մակքենզի|first=Դանա|publisher=Ջոն Վայլի եւ որդիներ, Ինկ.|location=Հոբոկոն, Նյու Ջերսի|pages=|year=2003|isbn=0-471-15057-6}}
* {{cite book|title=Լուսնի վրայ|last=Պատրիկ Մուր|first=|publisher=Ստերլինկ փապլիշինկ|location=Տուկսոն, Արիզոնա|pages=|year=2001|isbn=0-304-35469-4}}
* {{cite web|title = Լուսնի մասին յօդուածներ|last=|first=|date=|website=|publisher = Մոլորակագիտութեան հետազօտութիւններու յայտնագործութիւններ |accessdate=|url = http://www.psrd.hawaii.edu/Archive/Archive-Moon.html}}
* {{cite book|title=Այժմեան եւ ապագայ Լուսինը|last=Սպուդիս|first=Պ. Դ.|publisher=Սմիթսոնեան հիմնարկի հրատարակութիւն|year=1996|isbn=1-56098-634-4|location=|pages=}}
* {{cite book|last = Թեյլոր |first = Ս. Ռ.|title = Արեգակնային համակարգի էվոլյուցիան |publisher = Քեմպրիճի համալսարանի հրատարակչութիւն |page = 307|year = 1992|isbn = 0-521-37212-7}}
* {{cite web|last = Թիգու|first = Կ.|title = Ապոլոն ծրագրի արխիւ |year = 2006|url = http://www.apolloarchive.com/apollo_archive.html|accessdate =12 ապրիլ 2007}}
* {{cite journal|last = Վիլհելմս|first = Դ. Ե.|title = Լուսնի երկրաբանական պատմութիւնը |journal = ԱՄՆ Երկրաբանական հետազօտութիւններու փաստաթուղթ|year = 1987|volume = 1348|url = http://ser.sese.asu.edu/GHM/|accessdate =12 ապրիլ 2007}}
* {{cite book| title = Դէպի քարքարոտ Լուսին. Լուսնի հետազոտութիւններու երկրաբանական պատմութիւնը |last = Վիլհելմս |first = Դ. Ե.|publisher = Արիզոնայի համալսարանի հրատարակչութիւն |location = Տուկսոն, Արիզոնա|year = 1993|url = http://www.lpi.usra.edu/publications/books/rockyMoon/|accessdate =10 մարտ 2009| isbn = 0-8165-1065-2}}

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
{{ՀՍՀ}}

[[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]]