Տեսնել Ղիթիոն էջի աղբիւրը

'''Ղիթիոն''' ({{lang-la|Lithium}}, քիմիական տարր է, որուն նշանն է <big>'''Li'''</big> եւ կարգաթիւը՝ 3, հիւլէական զանգուածը՝ 6.941։ Պարբերական համակարգի 1<sup>ին</sup> խումբի գլխաւոր ենթախումբի ալքալիական մետաղ է:

Հիւլէի արտաքին ելեկտրոնային թաղանթի կառուցուածքը՝ 2s: Ունի երկու կայուն իզոտոպ՝ <sup>6</sup>Li (7,42 %) եւ <sup>7</sup>Li (92,58 %)։
[[Պատկեր:Wie funktioniert eine Lithium-Schwefel-Batterie?.webm|մինի|Ղիթիոն]]
Ղիթոնը ճերմակ-[[արծաթ]]ափայլ մետաղ է։

== Պատմութիւն եւ Անուան Ծագում ==
Ղիթիոնը յայտնաբերած եղած է շուէտացի քիմիագէտ Եոհան Աւկուսթ Արֆուէտսոնը ({{lang-sv|[[:en:Johan August Arfwetson|Johan August Arfwetson]]}}, 1792-1841) [[1817 թուական]]ին (Li,Na)[Si<sub>4</sub>AlO<sub>10</sub>]:

Մետաղական ղիթիոնը առաջին անգամ ստացած է Համփրի Տեւին [[1825 թուական]]ին։ Ղիթիոնն իր անունն ստացած է {{lang-el|λίθος}}՝ քար բառէն:

== Բնութեան Մէջ ==
Ղիթիոնն իր երկրաքիմիական կազմով կը պատկանէ լիթոֆիլ տարրերու շարքին, որոնցմէ են քալիոնը, ռուպիտիւմը ցեզիւմը։ Ղիթիոնի պարունակութիւնը ընդերքին մէջ 21 կ/թօն է, ծովու ջուրին մէջ՝ 0,17 մկ/լ<ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. 1, 1965</ref>:
Երկրակեղեւին մէջ պարունակութիւնը 3,2-10 3 % է (ըստ զանգուածի)։

Ղիթիոնի հանքավայրերը կը գտնուեն [[Չիլի]]ին, [[Պոլիվիա|Պոլիվիոյ]] մէջ (Ոյնի աղալիճը աշխարհին ամէնամեծն է<ref>{{Cite web |url=http://designmind.frogdesign.com/files/u10/Lithium_Article_Eric_Burns.pdf |title=Lithium Article Eric Burns |accessdate=2017-11-09 |archive-date=2013-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518223052/http://designmind.frogdesign.com/files/u10/Lithium_Article_Eric_Burns.pdf |dead-url=yes }}</ref>) [[ԱՄՆ]]-ուն, [[Արժանթին]]ին, Քոնկոին, [[Չինաստան]]ին, [[Պրազիլ]]ին, [[Սերպիա|Սերպիոյ]], [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] մէջ։

== Բնագիտական Յատկութիւններ ==
[[Պատկեր:Lithium element.jpg|մինի|120px|Իւղին մէջ լողացող ղիթիոնի կտորներ]]
Ղիթիոնը ճերմակ-[[արծաթ]]ափայլ մետաղ Է, օդին մէջ արագօրէն կը պատուԷ գորշ մոխրագոյն բարակ շերտով, որ կազմուած է նիթրիտէն՝ Li<sub>3</sub>N, եւ օքսիտէն՝ Li<sub>2</sub>0: Ղիթիոնը ամէնաթեթեւ մետաղն Է, [[խտութիւն]]ը՝ 534 քկ/մ<sup>3</sup> (20&nbsp;°C-ին), հալման ջերմաստիճանը՝ 180,5&nbsp;°C, եռմանը՝ 1317&nbsp;°C:

Առաձգական է, լավ մամլւում է ու գլանւում, դիւրութեամբ կը կտրուէ դանակով։ Յայտնի բոլոր միացութիւններուն մէջ միարժէք է։

Շնորհիւ իր ցածր խտութեան ղիթիոնը կը լողայ ոչ միայն ջուրին մէջ, այլեւ՝ քերոսինին մէջ<ref>[http://www.chemister.ru/Chemie/records.htm Книга рекордов Гиннесса для хиմических веществ]</ref>:

<sup>6</sup>Li իզոտոպը միակ ելանիւթն է տրիտիումի ստացման համար։

== Քիմիական Յատկութիւններ ==
Ղիթիոնը ալկալիական մետաղ է, բայց համեմատաբար կայուն է օդին մէջ։
Քիմիապէս աշխոյժ տարր մըն է, միացութիւններ է կը յառաջացնէ [[հալոկեններ]]ու, [[ծծումբ|ծուծմբի]], [[ազոտ]]ի, [[ջրածին|ջրածնի]], [[ածխածին|ածխածնի]] եւ այլ տարրերուն հետ։

Ջուրէն եւ [[թթուներ]]էն դուրս կը մղէ [[ջրածին]]: Հիտրօքսիտը՝ LiOH, ալքալի է։ Շատ թիւով օրկանական նիւթերու հետ կը յառաջացնէ օրկանական միացութիւններ։

Բազմաթիւ համաձուլուածքներու բաղադրիչ մասը կը կազմէ։ Մի քանի մետաղներու հետ (Mg, Zn, A1) կը յառաջացնէ որոշակի խտութեամբ պինդ լուծոյթներ, ուրիշներու հետ՝ միջմետաղական միացութիւններ (օրինակ, LiAg, LiHg, LiMg<sub>2</sub>, LiAl եւ այլն)։
[[Պատկեր:Wie funktioniert eine Lithium-Schwefel-Batterie?.webm|մինի|Ղիթիոն]]
[[Թթուածին]]ի հետ փոխազդելիս կամ օդին մէջ տաքացնելիս կ'այրուի [[Կապոյտ (գոյն, արեւմտահայերէն)|կապոյտ]] բոցով՝ առաջացնելով Li[[2]]0 օքսիտը։

== Կիրառութիւն ==
[[Պատկեր:Castle Bravo Blast.jpg|մինի|Ղիթիոնը որպէս վառելիք կիրառուած է ամերիկեան միջուկային փորձարկման ժամանակ:]]
Հիմնականին կը կիրառուէ որպէս միջուկային վառելանիւթ։ Ղիթիոնը որպէս հալոյթ կ'օգտագործուէ որոշ համաձուլուածքներուն մէջ։ Ղիթիոնն կ'օգտագործուէ [[Ելեկտրականութիւն|ելեկտրական հոսանքի]] քիմիական աղբիւրներուն մէջ։ Անոր թեթեւ իզոտոպը հիմք կը ծառայէ տրիտիումի արդիւնաբերական ստացման համար։
: <math>{}^{6}_{3}\textrm{Li} + {}^{1}_{0}\textrm{n} \rightarrow {}^{3}_{1}\textrm{H} + {}^{4}_{2}\textrm{He}</math>

== Ծանoթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
{{Արտաքին յղումներ}}