Տեսնել Մկնդեղ էջի աղբիւրը

'''Մկնդեղ'''<ref>{{Cite web|url=http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=7&query=%D5%A6%D5%A1%D5%BC%D5%AB%D5%AF|title=Հայերէն արմատական բառարան, Հրաչեայ Աճառեան - զառիկ|website=www.nayiri.com|accessdate=2024-11-05}}</ref>''', զառիկ'''<ref>{{Cite web|url=http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=48&query=%D5%B4%D5%AF%D5%B6%D5%A4%D5%A5%D5%B2|title=Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, Հրաչյա Աճառյանի Անվան Լեզվի Ինստիտուտ - մկնդեղ|website=www.nayiri.com|accessdate=2024-11-05}}</ref> կամ '''արսէն''' ([[Քիմիական նշաններ|քիմիական նշան]] '''As''', {{lang-la|Arsenicum}})՝ [[Քիմիական Տարրեր|քիմիական տարր]] [[15-րդ խումբ տարրեր|15-րդ խմբի]] (ըստ [[Պարբերական համակարգի կարճ ձեւ|հնացած դասակարգման]]՝ հինգերորդ խմբի գլխաւոր ենթախումբ, VA) [[Չորրորդ շրջան պարբերական համակարգի|չորրորդ շրջանի]] [[Պարբերական համակարգ քիմիական տարրեր|պարբերական համակարգի քիմիական տարրեր]] [[Դմիտրի Իվանովիչ Մենդելեեւ|Դ. Ի. Մենդելեեւի]] [[ատոմային համար|ատոմային համարով]] 33:
[[File:Arsen 1a.jpg|thumb|Էլեմենտար մկնդեղ]]
[[Պարզ նիւթ]] '''մկնդեղ'''՝ փխրուն [[կիսամետաղներ|կիսամետաղ]] պողպատեայ գոյնով՝ կանաչավուն երանգով (մոխրագոյն ալլոտրոպային ձեւափոխութեան մէջ): [[Թոյն]]աւոր է եւ հանդիսանայ [[քաղցկեղածին]]:

== Հէքեաթ ==
[[File:Arsenic symbol.svg|thumb|Ալքիմիական նշան մկնդեղի]]
Մկնդեղը մարդկութեան կողմէ օգտագործուած ամենահին տարրերէն մէկն է: Մկնդեղի սուլֆիդները As<sub>2</sub>S<sub>2</sub>  եւ As<sub>4</sub>S<sub>4</sub>, այսպէս կոչուած [[աուրիպիգմենտ]] («արսենիկ») եւ [[ռէալգար]], ծանօթ էին [[Հին Հռոմ|հռոմէացիներուն]] եւ [[Հին Յունաստան|յոյներուն]]: Այս նիւթերը թունաւոր են:

Մկնդեղը այն տարրերէն մէկն է, որ կը հանդիպի բնութեան մէջ [[Ազատ տարրեր|ազատ վիճակով]]: Անիկա կարելի է համեմատաբար հեշտութեամբ առանձնացնել միացութիւններու մէջէն: Հետեւաբար, պատմութիւնը չի գիտեր, թէ ով առաջին անգամ ստացած է տարրական մկնդեղը ազատ վիճակով: Շատեր կը վերագրեն այս դերը ալքիմիկոս [[Ալպերտ Մեծ|Ալպերտ Մեծին]]: [[Պարացելս]]ի աշխատութիւններուն մէջ եւս նկարագրուած է մկնդեղի ստացումը արսենիկի եւ [[Կալցիտ|ձուի կճեպի]] ռեակցիայի արդիւնքով: Շատ գիտութեան պատմաբաններ կը կարծեն, որ մետաղական մկնդեղը ստացուած է շատ աւելի վաղ, բայց անիկա կը համարուէր [[Ազատ սնդիկ|ազատ սնդիկի]] տեսակ: Այս կարելի է բացատրել այն բանով, որ մկնդեղի սուլֆիդը շատ նման էր սնդիկի հանքանիւթին: Անոր առանձնացումը շատ հեշտ էր, ինչպէս սնդիկի առանձնացման պարագային: Տարրական մկնդեղը ծանօթ էր Եւրոպայի եւ Ասիայի մէջ դեռ [[Միջնադար|միջնադարէն]]: Չինացիները ստացած են զայն հանքերէն: Ի տարբերութիւն եւրոպացիներուն, անոնք կրնային ախտորոշել մկնդեղով թունաւորումէն մահը: Բայց այս վերլուծման մեթոդը չէ հասած մեր օրերուն: Եւրոպացիները շատ աւելի ուշ սորվեցան որոշել մկնդեղով թունաւորումէն մահը, առաջին անգամ այս ըրաւ [[Ճէյմս Մարշ]]ը: Այս ռեակցիան կը կիրառուի նաեւ ներկայիս:

Մկնդեղը երբեմն կը հանդիպի [[անագ|անագի]] հանքերու մէջ: Միջին դարերու չինական գրականութեան մէջ նկարագրուած են դէպքեր, երբ մարդիկ մահացած են, խմելով ջուր կամ գինի անագէ անօթներէն, որոնք պարունակած են մկնդեղ: Համեմատաբար երկար ժամանակ մարդիկ կը շփոթէին մկնդեղը եւ անոր օքսիտը, ընդունելով զանոնք որպէս մէկ նիւթ: Այս թիւրիմացութիւնը վերացուած է [[Գէորգ Բրանդտ|Գէորգ Բրանդտի]] եւ [[Անտուան Լաւուազիէ|Անտուան Լաւուազիէի]] կողմէ, որոնք ապացուցած են, որ անոնք տարբեր նիւթեր են, եւ որ մկնդեղը՝ ինքնուրոյն քիմիական տարր է: Մկնդեղի օքսիտը երկար ժամանակ օգտագործուած է կրծողներու ոչնչացման համար:

== Բնութեան մէջ գտնուիլ ==
Մկնդեղը՝ ցրուած տարր է: Երկրի կեղեւին մէջ պարունակութիւնը 1.7−4% է զանգուածով: Ծովու ջուրին մէջ՝ 0.003 մգ/լ<ref>J. P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. 1, 1965.</ref>: Այս տարրը երբեմն կը հանդիպի բնութեան մէջ ազատ վիճակով, [[հանքանիւթ]]ը ունի մետաղական փայլուն մոխրագոյն կեղեւներու կամ խիտ զանգուածներու տեսք, բաղկացած մանր հատիկներէ:

Մօտ 200 մկնդեղ պարունակող հանքանիւթեր ծանօթ են: Փոքր քանակութեամբ յաճախ կը հանդիպի կապարային, պղինձի եւ արծաթի [[հանքաքար]]երուն մէջ: Բաւական տարածուած են մկնդեղի երկու բնական հանքանիւթեր՝ սուլֆիդներու (երկմիացութիւններ [[ծծումբ|ծծումբի]] հետ) տեսքով՝ նարնջագոյն-կարմիր թափանցիկ [[ռէալգար]] AsS եւ կիտրոնագոյն [[աուրիպիգմենտ]] As<sub>2</sub>S<sub>3</sub>: Արդիւնաբերական նշանակութիւն ունեցող մկնդեղի հանքանիւթը՝ արսենոպիրիտ (մկնդեղային կոլչեդան) FeAsS կամ FeS<sub>2</sub>·FeAs<sub>2</sub> (46% As), նաեւ կը վերամշակեն մկնդեղային [[կոլչեդան]]՝ [[լյոլլինգիտ]] (FeAs<sub>2</sub>) (72.8% As), [[սքորոդիտ]] FeAsO<sub>4</sub> (27-36% As): Մկնդեղի մեծ մասը կը ստացուի մկնդեղ պարունակող [[ոսկի|ոսկիի]], կապար-ցինկի, պղինձի կոլչեդանային եւ այլ հանքաքարերու վերամշակման ընթացքին:

== Իզոտոպներ ==
{{main|Իզոտոպներ մկնդեղի}}
Ծանօթ են 33 [[Իզոտոպներ|իզոտոպներ]] եւ առնուազն 10 յուզուած վիճակներ [[Ատոմային միջուկի իզոմերիա|միջուկային իզոմերներ]]: Այս իզոտոպներէն կայուն է միայն <sup>75</sup>As-ը, եւ բնական մկնդեղը կը բաղկանայ միայն այս իզոտոպէն: Ամենաերկարակեաց ռադիոակտիվ իզոտոպը <sup>73</sup>As է, որ ունի [[կիսամեակ]] 80.3 օր:

== Քիմիական յատկութիւններ ==

Չոր օդին մէջ մկնդեղը կայուն է: Խոնաւ օդին մէջ մակերեսը կը թթուանայ, աստիճանաբար ծածկուելով սեւցող մռայլ-ոսկեգոյն շերտով:

Երբ տաքցուի օդին մէջ, մկնդեղը կը գոլորշիանայ եւ կը թթուանայ մինչեւ թունաւոր [[Մկնդեղի օքսիտ (III)|մկնդեղի օքսիտ (III)]], որ ունի սխտորի հոտ’
<math>\mathsf{ 4 As\ +\ 3 O_2 \ \xrightarrow{t^oC}\ As_4 O_6 \uparrow }</math>

250°С-էն բարձր ջերմաստիճանին, ռեակցիան կը ուղեկցուի ֆոսֆորեսցենցիայով:

Աւելցուկային թթուածինի մէջ այրուելով, մկնդեղը կը վառի պայծառ լոյսով՝ կազմելով [[Մկնդեղի օքսիտ (V)|մկնդեղի օքսիտ (V)]]’
<math>\mathsf{ 4 As\ +\ 5 O_2 \ \xrightarrow{t^oC}\ As_4 O_{10} \ }</math>

Ֆտորի հետ ռեակցիան կը շարունակուի մինչեւ գազային [[Պենտաֆտորիտ մկնդեղի|պենտաֆտորիտ մկնդեղի]] կազմութիւնը’
<math>\mathsf{ 2As\ +\  5 F_2 \ \xrightarrow{}\ 2As F_5 \uparrow}</math>

Այլ հալոգեններու հետ հիմնականօրէն կը կազմուին մկնդեղի (III) միացութիւններ’
<math>\mathsf{ 2As\ +\ 3 Hal_2 \ \xrightarrow{}\ As Hal_3 \ } \   \ Hal = Cl; Br; I</math>

Մկնդեղը վատ կը ռեակցի ջուրի, ալքալի լուծոյթներու, ոչ-օքսիդացնող թթուներու հետ: Սակայն կը ռեակցի նոսր եւ խիտ ազոտական թթուի հետ՝ կազմելով համապատասխանաբար [[Մկնդեղային թթու|մկնդեղային]] եւ [[Մկնդեղային թթու|մկնդեղային]] թթուներ, ինչպէս նաեւ ալքալի հալոցքի հետ՝ կազմելով [[օրթոարսենիտ նատրիումի]] եւ ջրածին:

== Ստացումը ==

Մետաղական մկնդեղի (մոխրագոյն մկնդեղի) ստացման եղանակի յայտնաբերումը վերագրուած է միջնադարեան ալքիմիկոս [[Ալպերտ Մեծ|Ալպերտ Մեծին]], որ ապրած է XIII դարուն: Սակայն շատ աւելի վաղ յունական եւ արաբական ալքիմիկոսները գիտէին ստանալ մկնդեղ ազատ վիճակով՝ տաքցնելով «սպիտակ մկնդեղը» ([[Մկնդեղի օքսիտ (III)|մկնդեղի տրիօքսիտ]]) տարբեր օրկանական նիւթերու հետ:

Մկնդեղի ստացման բազմաթիւ եղանակներ կան՝ [[Սուբլիմացիա (ֆիզիկա)|սուբլիմացիայով]] բնական մկնդեղի, մկնդեղային կոլչեդանի ջերմային քայքայման եղանակով, [[Մկնդեղի օքսիտ (III)|մկնդեղային անհիդրիդի]] վերականգնմամբ եւ այլն:

Ներկայիս մետաղական մկնդեղ ստանալու համար յաճախ տաքցնեն [[արսենոպիրիտ]]ը [[Մուֆելային վառարան|մուֆելային վառարաններու]] մէջ՝ առանց օդի մուտքի: Այս ընթացքին ազատուող մկնդեղի գոլորշիները կը խտանան եւ կը վերածուին պինդ մկնդեղի՝ վառարաններէն ելնող երկաթեայ խողովակներու եւ յատուկ կերամիկական ընդունիչներու մէջ: Վառարաններու մնացորդը յետոյ տաքցնեն օդի մուտքով, եւ այդ ժամանակ մկնդեղը կը թթուանայ As<sub>2</sub>O<sub>3</sub>: Մետաղական մկնդեղը ստացուի համեմատաբար փոքր քանակներով, եւ մկնդեղ պարունակող հանքաքարերու գլխաւոր մասը կը վերամշակուի սպիտակ մկնդեղի, այսինքն՝ մկնդեղի տրիօքսիտի՝ մկնդեղային անհիդրիդի As<sub>2</sub>O<sub>3</sub>:

Հիմնական ստացման եղանակը՝ սուլֆիդային հանքաքարերու այրումն է՝ յետագայ օքսիտի վերականգնմամբ ածուխով (ածխածնով)<ref>Неорганическая химия: В 3т. /под ред. Ю. Д. Третьякова. Т. 2 : Химия непереходных элементов : учебник для студ. учреждений высш проф. образования/ А. А. Дроздов, В. П. Зломанов, Г. Н. Мазо, Ф. М. Спиридонов — 2-е изд.,перераб. — М. : Издательский центр «Академия», 2011. — 368 с.</ref>‘
: <math>\mathsf{ 2As_2 S_3\ +\ 9O_2 \ \xrightarrow{t^oC}\ 6SO_2 \uparrow +\ 2As_2O_3 \ }</math>
: <math>\mathsf{ As_2 O_3\ +\ 3C \ \xrightarrow{t^oC}\ 2As \ +\ 3CO \uparrow }</math>

== Օգտագործում ==
Մկնդեղը կը գործածուի [[Լեգացում (մետալուրգիա)|լեգացման]] համար՝ [[կապար|կապարի]] համաձուլուածքներու, որոնք կը գործածուին [[Կրակ (զէնք)|կրակի]] պատրաստման համար, քանի որ մկնդեղով կապարի համաձուլուածքի կաթիլները, երբ կը ձուլուին աշտարակային եղանակով, կը ստանան խիստ գնդաձեւ ձեւ, եւ բացի այդ, կապարի ամրութիւնը եւ կարծրութիւնը էականօրէն կը բարձրանան:

Բարձր մաքրութեան մկնդեղը (99,9999%) կը գործածուի շարք մը օգտակար եւ կարեւոր [[Կիսահաղորդիչներ|կիսահաղորդիչ նիւթերու]]՝ [[արսենիդ]]ներու (օրինակ՝ [[արսենիդ կալիում|արսենիդ կալիումի]]) եւ այլ կիսահաղորդիչ նիւթերու սինթեզի համար, որոնք ունին [[Բիւրեղային ցանց|բիւրեղային ցանց]]՝ [[Սֆալերիտ|ցինկի խաբեբայութեան]] տիպի:

Մկնդեղի սուլֆիդային միացութիւնները՝ [[աուրիպիգմենտ]]ը եւ [[ռէալգար]]ը, կը գործածուին նկարչութեան մէջ որպէս ներկեր եւ կաշեգործութեան մէջ որպէս միջոցներ՝ մորթէն մազերը հեռացնելու համար:

[[Պիրոտեխնիկա|Պիրոտեխնիկայի]] մէջ ռեալգարը կը գործածուի «հունական» կրակի կամ «հնդկական» (բենգալական) կրակի ստացման համար, որ կը յառաջանայ ռեալգարի, [[ծծումբ|ծծումբի]] եւ [[սելիտրա|սելիտրայի]] խառնուրդի այրման ժամանակ (այրման ժամանակ կը ստանայ պայծառ սպիտակ [[բոց]]):

Մկնդեղի որոշ [[էլեմենտօրկանական միացութիւններ]] կը հանդիսանան [[Մարտական թունաւոր նիւթեր|մարտական թունաւոր նիւթեր]], օրինակ՝ [[լուիզիտ]]ը:

XX դարու սկզբին որոշ [[կակոդիլ]]ի ածանցեալներ, օրինակ՝ [[սալվարսան]], կը գործածուէին [[սիֆիլիս]]ի բուժման համար, սակայն ժամանակի ընթացքին այս դեղամիջոցները դուրս եկան բժշկական գործածութենէն՝ սիֆիլիսի բուժման համար այլ, աւելի քիչ թունաւոր եւ աւելի արդիւնաւէտ դեղամիջոցներու ի յայտ գալու պատճառով, որոնք մկնդեղ չէին պարունակեր:
Մկնդեղի որոշ միացութիւններ շատ փոքր չափաբաժիններով կը գործածուէին որպէս դեղամիջոցներ՝ [[սակաւարեանութիւն]]ի եւ շարք մը այլ հիւանդութիւններու դէմ պայքարելու համար, քանի որ անոնք կը ցուցաբերեն կլինիկականօրէն նկատելի խթանող ազդեցութիւն շարք մը համակարգերու վրայ, մասնաւորապէս՝ կարմիր ոսկրածուծի եւ ԿՆՀ-ի վրայ: XX դարու 80-ական թուականներու կէսէն վերջ, մկնդեղի լուծելի միացութիւնները գրեթէ դուրս եկան բժշկական գործածութենէն՝ համեմատելի եւ գերազանցող ազդեցութիւն ունեցող դեղամիջոցներու ի յայտ գալու պատճառով: Մկնդեղի [[անօրգանական միացութիւններ]]էն [[Մկնդեղի օքսիտ (III)|մկնդեղային անհիդրիդը]] կրնայ գործածուիլ բժշկութեան մէջ՝ հաբեր պատրաստելու եւ [[ատամնաբուժութիւն|ատամնաբուժական պրակտիկայի]] մէջ որպէս նեկրոտիզացնող դեղամիջոց: Այս դեղամիջոցը կը գործածուէր [[ատամնաբուժութիւն|ատամնաբուժութեան]] մէջ՝ ատամի նեարդի տեղային մահացման համար (տես [[պուլպիտ]]): Ներկայիս (2015 թ.) մկնդեղի դեղամիջոցները հազուադէպօրէն կը գործածուին ատամնաբուժական պրակտիկայի մէջ՝ իրենց թունաւորութեան պատճառով: Այժմ մշակուած են եւ կը գործածուին այլ մեթոդներ՝ ատամի նեարդի անզգայացման համար՝ տեղային [[անէսթեզիա|անէսթեզիայով]]:

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանցանկ}}