Տեսնել Պղինձ էջի աղբիւրը

'''Պղինձ''' [[քիմիական տարր]] է, կը նշանակէ՝ '''Cu''' ({{lang-la|cuprum}}), տարրերու [[պարբերական համակարգ]]ի 4-րդ պարբերութեան 1-ին խումբի տարր։ Կարգահամարը՝ 29, աթոմական զանգուածը՝ 63,546։ d տարր է, աթոմի ելեկտրոնային թաղանթներու կառուցուածքն է 4s<sup>1</sup> ։ К, Լ եւ М թաղանթները լրացուած են։

Բնական պղինձը բաղկացած է երկու կայուն [[իզոտոպ]]էն՝ <sup>63</sup>Cu (69,1%) եւ <sup>65</sup>Cu (30,9%)։ Ստացուած են 58-69 [[զանգուած]]ի թիւով 10 ռատիոակտիւ [[իզոտոպներ]], որոնցմէ ամենակայունը <sup>67</sup>Cu-ն է (Т<sub>1/2</sub> = 58,5 ժամ)։ Մեծ քանակներով կ'օգտագործուի մարդու կողմէն։

== Պատմութիւն ==
Պղինձը մարդկութեանը յայտնի ամենահին [[մետաղներ]]էն է (երկրի վրայ կը հանդիպի բնածին պղինձ)։ Դեռ [[քարի դար|քարէ դար]]ուն մարդը կրնար բնածին պղինձին իր ուզած ձեւը տալ քարէ գործիքներու օգնութեամբ։ Պղինձէն [[կացին]]ներու, դահուկներու եւ կենցաղային այլ իրերու պատրաստումը սկիզբ դրաւ կարճատեւ պղինձի դարուն։ Ըստ հնագիտական աղբիւրներու [[Հայաստան]]ի տարածքին մէջ, պղինձէ իրեր կը պատրաստէին  էնէոլիթեան շրջանէն․ հին երկրագործական բնակատեղերուն մէջ (Ք․ա․ 6-5-րդ հազարամեակներ) յայտնաբերուած են պղինձէ ասեղներ, շեղբեր, կարթեր, նետագլխիկներ եւ այլն։

Հանքաքարէն պղինձի եւ անոր [[համաձուլուածքներ]]ու ([[պրոնզ]]) հալումը սկսած է Ք․ա․ 5-րդ հազարամեակի երկրորդ կիսուն՝ Հայաստանի եւ Անատոլիոյ տարածքին վրայ։ Պղինձի եւ աւելի ուշ պրոնզէ գործիքները դուրս մղեցին քարէ գործիքները եւ կարեւոր դեր խաղացին նիւթական մշակոյթի զարգացման գործին մէջ։ [[Քեոփսի բուրգ]]ը (Ք․ա․ 3000 թուականին) կառուցողները քարերը կը յղկէին պղինձէ գործիքներով։

Հին ատեն լեռնային ապարները կը վերամշակէին խարոյկի մէջ շիկացնելով։ Աւելի ուշ սկսան խարոյկի մէջ խողովակներու եւ փուքսերու օգնութեամբ [[օդ]] ներփչել։ Մեծ քանակութեամբ ածուխի առկայութեամբ ապարին մէջ պարունակուող պղինձի օքսիտները եւ քարպոնատները կը վերականգնուէին՝ անջատելով մետաղական պղինձ։

Հետագային սկսան կիրառել նաեւ պղինձի սուլֆիտային [[հանքանիւթ]]երու օքսիտացնող հալումը։ Հին եգիպտացիները պղինձը կը ստանային Սինի թերակղզիի, յոյները՝ [[Կիպրոս]]ի (այստեղէն ալ՝ պղինձի {{Լեզու a|}} անուանումը) [[հանք]]երէն։

== Անուանում ==
Պղինձի {{lang-la|Cuprum}} անունն առաջացած է [[Կիպրոս]] կղզիի անունէն, ուր դեռեւս Ք.ա. 3-րդ հազարամեակին արդէն կային պղինձի հանքեր։

== Բնութեան Մէջ ==
[[Պատկեր:AngleseyCopperStream.jpg|մինի|աջից|180px|Պղինձ պարունակող լեռնային գետի ջուրը]]
Տարածութեամբ պղինձը 26-րդ տարրն է, [[երկրակեղեւ]]ի մէջ անոր զանգուածային միջին պարունակութիւնը  4,7·10<sup>−3</sup> % է (խորքային հիմնային ապարներուն մէջ՝ 1-10<sup>−2</sup> %)։ Գետաջուրերը կը պարունակեն 1·10<sup>−7</sup> %, ծովաջուրը՝ 3·10<sup>−7</sup>, նստուածքային [[կաւ]]երը եւ թերթաքարերը՝ 5,7·10<sup>−3</sup> %, կենդանի նիւթը՝ 2·10<sup>−4</sup> % պղինձ։ Պղինձը բնութեան մէջ դիւրութեամբ տեղաշարժուող տարր է։ Կ'առաջացնէ մեծ թիւով հանքանիւթեր, որոնցմէ արտադրական նշանակութիւն ունին խալկոպիրիտը, խալկոզինը, կովեինը, մալաքիտը, ազուրիտը եւ այլն։ Պղինձի միներալները վառ գունաւորուած են։ Կը հանդիպի նաեւ բնածին պղինձ՝ սովորաբար ցրոնային, հազուադէպ մեծ կտորներով ([[1857]] թուականին Մեծ Լիճերու շրջանին մէջ գտնուած է 420 թօն կշռող կտոր)։

== Հանքավայրեր ==
Պղինձի մեծ հանքավայրերը կը գտնուին Ռուսիոյ (Ուրալ), [[Ղազախստան]]ի, ինչպես նաեւ՝ [[Հայաստան]]ի մէջ, [[Ափրիկէ|Ափրիկէի]] մէջ (Կատանգա, Հիւսիսային Ռոտեզիա), [[Ամերիկա]]յի մէջ (Չիլի, [[ԱՄՆ|Միացեալ Նահանգներ]], [[Գանատա]])։ Պղինձը կարեւոր կենսատարր է, միկրոտարր․ կը մտնէ ֆերմենտներու բաղադրութեան մէջ եւ կը մասնակցի բազմաթիւ կենսական փոխարկումներու։

Կը խթանէ [[բոյսեր]]ու աճը եւ զարգացումը, կը բարձրացնէ ցրտադիմացկունութիւնը։ Պղինձի անբաւարարութեան պարագային, որոշ բոյսեր կը հիւանդանան, դադարի ընթացքին կը պտղաբերեն, կենդանիներու մօտ կ'առաջանայ [[սակաւարիւնութիւն]], կ'արագանան օքսիտացման հանգրուանները, կը թուլացնէ ոսկրածուծի արիւնաստեղծ գործունէութիւնը։ Պղինձի մեծ պարունակութիւնը նոյնպէս վնասակար է։

== Ֆիզիքական Յատկութիւններ ==
[[Պատկեր:Copper crystals.jpg|thumb|150px|Պղինձի բիւրեղները]]
[[Պատկեր:Cu-Scheibe.JPG|thumb|150px|99.95%-անոց մաքրութեան պղինձէ սկաւառակ]]
Պղինձի ենթախումբին մէջ, կը գտնուին պղինձ (Cu), [[արծաթ]] (Ag) եւ [[ոսկի]] (Au) տարրերը։ Կը հանդիսանան ազնիւ մետաղներ։ Պղինձը [[Կարմիր (գոյն, արեւմտահայերէն)|կարմիր]], թարմ կոտրուածքին մէջ՝ վարդագոյն, փափուկ մետաղ է։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 1083&nbsp;°C, եռմանը՝ 2600&nbsp;°C, [[խտութիւն]]ը 8960 քկ/մ<sup>3</sup> (20&nbsp;°C) է։ Ունի մեծ ջերմահաղորդականութիւն՝ 0,941 կալ/սմ․ վրկ․ աստ․ եւ ելեկտրահաղորդականութիւն (6•10<sup>−7</sup> օհմ<sup>−1</sup> մ<sup>−1</sup>)։ Այդ յատկութիւններով պղինձը կը զիջի միայն [[արծաթ]]ին։

Խառնուրդները կը փոքրացնեն պղինձի հաղորդականութիւնը, կը մեծցնեն կարծրութիւնը։ Պ․ դիամագնիսական է։ Սառած պղինձը կշռելէն կը դառնայ կարծր, փափկութիւնը կը վերականգնեն ջերմամշակմամբ (600-700&nbsp;°C)։ Պղինձի քիմիական աշխուժութիւնը փոքր է։ Չոր օդին մէջ, օդ չստանար (անգամ մինչեւ 185&nbsp;°C տաքցնելէն)։

Խոնաւութեան առկայութեամբ օդին մէջ, կը պատուի հիմնային կարբոնատի՝ Cu<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>(OH)<sub>2</sub> շերտով։ Ասոնք կը բնութագրուին մեծ խտութեամբ, հալման եւ եռման բարձր ջերմաստիճաններով, լաւ ջերմա-ելեկտրահաղորդիչներ են։ Քիմիապէս քիչ աշխոյժ են, կարգաթիւի մեծնալով աշխուժութիւնը կը նուազի։ Պղինձը բնութեան մէջ, կը հանդիպի ինչպէս ազատ վիճակին մէջ, այնպէս ալ միացութիւններու ձեւով։ Անոնցմէ առաւել կարեւոր, արդիւնաբերական նշանակութիւն ունին պղինձի կոլչեդանը կամ խալկոպիրիտը (CuFeS<sub>2</sub>), խալկոզինը կամ պղիձի փայլը(Cu<sub>2</sub>S), մալախիտը(Cu<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>(OH)<sub>2</sub> կամ (CuOH)<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>), կովելլինը(CuS) եւ ազուրիտը(2CuCO<sub>3</sub> . Cu(OH)<sub>2</sub>)։

Քիմիական յատկութիւններով նման է երկաթին, քոպալթին, նիքելին եւ կը տարբերի լիթիւմի ենթախումբի տարրերէն։ [[Մետաղներ]]ու լարուածութեան շարքին մէջ, կը գտնուի [[Ջրածին|ջրածնէն]] ետք, [[թթուներ]]էն ջրածին դուրս չի մղեր, կը լուծուի օքսիտացնող թթուներուն մէջ։

Պղինձը [[աղեր]]ու [[լուծոյթներ]]էն դուրս կը մղուի աշխուժ մետաղներով (Zn, Fe եւ այլն)։ Միացութիւններուն մէջ ունի +1, +2 եւ հազուադէպ՝ +3 [[Օքսիտացման աստիճան|օքսիտացման աստիճաններ]], առաւել կայուն է երկարժէք վիճակը։ Պղոնձի կտորը օդին մէջ, տաքցնելէն կը պատուի օքսիդի՝ CuO շերտով, 375&nbsp;°C-էն բարձր՝ կ'առաջանայ Cu<sub>2</sub>O։ Յայտնի է նաեւ պղինձի (III) օքսիդը՝ Cu<sub>2</sub>О<sub>3</sub>։

== Զուգաթիւեր ==
Բնական պղինձը բաղկացած է երկու կայուն [[զուգաթիւ]]է՝ <sup>63</sup>Cu (69,1%) եւ <sup>65</sup>Cu (30,9%)։ Ստացած են 58-69 [[զանգուած]]ի թիւով 10 ռադիոակտիւ զուգաթիւներ, որոնցմէ ամենակայունը <sup>67</sup>Cu-ն է (Т<sub>1/2</sub> = 58,5 ժամ)։ Մեծ քանակներով կ'օգտագործուի մարդու կողմէն։

== Ստացում ==
Պղինձը կը ստանան հիմնականին մէջ՝ (80 %) պիրոմետալուրգիական եղանակով՝ սուլֆիդային հանքանիւթերէն (0,5-10 %)։ Պղնձային խտանիւթը (12-45% Cu, 20-40% Տ, 10-35% Fe եւ այլն) կ'ենթարկուին ջերմամշակման (800-1400&nbsp;°C) անդրադարձնող կամ ելեկտրական, երբեմն բազմայատուկ վառարաններուն մէջ, իսկ պղինձի փոքր  ծուծմբի մեծ պարունակութեան դէպքին մէջ՝ եռացող շերտին մէջ։

: <math>~\mathsf{ 2CuFeS_2 + O_2 \longrightarrow 2Cu_2S + 2FeS + SO_2\uparrow }</math>

: <math>~\mathsf{ 2FeS + 3O_2 \longrightarrow 2FeO + 2SO_2\uparrow }</math>

Էներգիայի ծախսը նուազեցնելու նպատակով, վերջին ժամանակներս կը կիրառեն խտանիւթին մէջ պարունակուող սուլֆիտներու այրման ջերմութեամբ հալումը, խտանիւթի չորցուած փոշին [[թթուածին|թթուածինի]] կամ օդի հոսանքով կը ներփչեն շիկացած վառարանի մէջ (թթուածնակախոյթային հալում)։ Երկաթի սուլֆիտը կ'ոքսիտանայ առաջացնելով խարամ, իսկ պղինձը՝ (Cu<sub>2</sub>S-ի ձեւով) կը կուտակուի սուլֆիտային հալոյթին մէջ (շտեյն)։

: <math>~\mathsf{ 2Cu_2S + 3O_2 \longrightarrow 2Cu_2O + 2SO_2 }</math>

: <math>~\mathsf{ 2Cu_2O + Cu_2S \longrightarrow 6Cu + SO_2 }</math>

Խարամէն անջատուած շտէյնը կ'ենթարկեն հետագայ օքսիտացման թթուածինով, պտտող հորիզոնական վառարաններուն մէջ, (կոնվերտեր), մինչեւ երկաթի եւ [[ծծումբ|ծծումբի]] (ՏՕ<sub>2</sub>) լրիւ հեռացումը։ Երկաթի օքսիտները հեռացնելու համար կ'աւելցնեն քուարց։ Կը ստացուի «սեւ» պղինձ, որ կը պարունակէ 97,5-99 % Cu (նաեւ Au, Ag, Fe, Bi, Se, Տ եւ այլն)։

[[Ազնիւ մետաղներ]]ը անջատելու եւ մաքուր պղինձ ստանալու համար «սեւ» պղինձը կ'ենթարկեն կրակային կամ ելեկտրոլիտային ռաֆինացման

:: <math>~\mathsf{ FeO + SiO_2 \longrightarrow FeSiO_3 }</math>

;ելեկտրոլիզով
Պղինձի սուլֆիդի ջրային լուծոյթի ելեկտրոլիզով.
: <math>~\mathsf{ CuSO_4 \rightleftarrows Cu^{2+}+ SO_4^{2-} }</math>

: <math>\mathsf{ K^{-}: Cu^{2+}+ 2e \longrightarrow Cu^{0} }</math>

: <math>\mathsf{ A^{+}: 2H_2O - 4e \longrightarrow O_2 + 4H^{+} }</math>

: <math>~\mathsf{ 2CuSO_4 + 2H_2O \longrightarrow 2Cu\downarrow + O_2\uparrow +2H_2SO_4 }</math>

== Քիմիական Յատկութիւններ ==
[[Պատկեր:Pourbaix-cu.png|thumb]]
Պղինձի օքսիտները տաքցնելէն, կը  վերականգնուին [[ածխածին|ածխածինով]], [[ջրածին|ջրածինով]], [[ամոնիակ]]ով եւ այլ վերականգնիչներով։ Պղինձի (II) օքսիտին համապատասխանող հիդրօքսիտը՝ Cu(ОН)<sub>2</sub>, կ'անջատուի լուծոյթէն երկնագոյն, դոնդողանման նստուածքի ձեւով։

Ան ամֆոտեր է, աւելի լաւ արտայայտուած հիմնային յատկութիւններով, դիւրութեամբ կը լուծուի [[թթուներ]]ուն մէջ եւ ամոնիակաջրին մէջ, դժուար՝ ուժեղ ալկալիներու խիտ լուծոյթներուն մէջ (կ'առաջանան կուպրիտներ, օրինակ՝ Na<sub>2</sub>CuO<sub>2</sub>)։ Թթուներու հետ կ'առաջացնէ պղինձի (II) աղեր, ամոնիակաջուրի հետ՝ կապոյտ գունաւորուած կոմպլեքսային միացութիւն՝ [Cu(NH<sub>3</sub>)<sub>4</sub>](OH)<sub>2</sub>, որ կ'օգտագործուի արհեստական մետաքսի արտադրութեան մէջ։

: <math>~\mathsf{ Cu + H_2SO_4 \longrightarrow \ CuO + SO_2\uparrow\ + H_2O }</math>

: <math>~\mathsf{ Cu + 2H_2SO_4 \longrightarrow \ CuSO_4 + SO_2\uparrow\ + 2H_2O }</math>

: <math>~\mathsf{ 2Cu + 2H_2SO_4 \ \xrightarrow{200^oC} \ Cu_2SO_4\downarrow + SO_2\uparrow\ + 2H_2O}</math>

: <math>~\mathsf{ 2Cu + 2H_2SO_4 + O_2 \xrightarrow{t^\circ }\ 2CuSO_4 + 2H_2O}</math>

: <math>~\mathsf{ Cu + 4HNO_3 \longrightarrow \ Cu(NO_3)_2 + 2NO_2\uparrow + 2H_2O}</math>

: <math>~\mathsf{ 3Cu + 8HNO_3 \longrightarrow \ 3Cu(NO_3)_2 + 2NO\uparrow + 4H_2O}</math>

: <math>~\mathsf{ 3Cu + 2HNO_3 + 6HCl \longrightarrow \ 3CuCl_2 + 2NO\uparrow + 4H_2O}</math>

Միարժէք պղինձի աղերը չեն լուծուիր, օդին մէջ կ'օքսիտանան։ Առաւել կայուն են պղինձի (I) բարդ միացութիւնները՝ Na[Cu(CN)<sub>2</sub>], K3[Cu(CN)4], (NH<sub>4</sub>)<sub>2</sub>CuBr<sub>3</sub> են։ Խոնաւութեան առկայութեամբ պղինձը կը միանայ [[հալոգեններ]]ու հետ սովորական պայմաններուն մէջ։

: <math>~\mathsf{ Cu + Cl_2\longrightarrow \ CuCl_2}</math>

: <math>~\mathsf{ Cu + Br_2\longrightarrow \ CuBr_2}</math>
[[Պատկեր:Copper sulfate.jpg|մինի|Պղնձարջասպ]]
Պղինձի (II) հալոգենիդները կը լուծուին ջուրին մէջ, պղինձը (I)՝ չլուծուելիքը՝։ CuCl<sub>2</sub> կ'օգտագործուի որպէս ժանտանիւթ, իսկ CuCl կազային վերլուծութեան մէջ СО կլանելու համար ( կը յառաջանայ CuClCO)։

Պղինձը կ'այրի ծծումբի գոլորշիներուն մէջ, յառաջացնելով ջուրին մէջ, թոյլ թթուներուն մէջ, ամոնիաքաջուրին մէջ անլուծելի սուլֆիդներ (CuS, Cu<sub>2</sub>S)։

: <math>~\mathsf{ Cu + S\ \xrightarrow{CS_2} \ CuS}</math>

: <math>~\mathsf{ 2Cu + S\ \xrightarrow{300-400^oC} \ Cu_2S}</math>

Ջրածինի, [[ազոտ|ազոդ]]ի եւ ածխածինի հետ պղինձը անմիջականօրէն չի միանար։ Շիկացուած պղինձը կը փոխազդէ ամոնիաքի հետ առաջացնելով նիդրիդ՝Cu<sub>3</sub>N։

:: <math>\mathsf{Cu(OH)_2 + 4NH_3 \rightarrow \left[ Cu(NH_3)_4 \right](OH)_2}</math>

Ստացած են նաե պղինձի գարպիդները՝ Cu<sub>2</sub>C<sub>2</sub> եւ CuC<sub>2</sub>։ Պղինձը կը լուծուի ազոդական եւ խիտ (օդ ներշնչելէն՝ նաեւ նոսր) ծծումբական թթուներուն մէջ։ Պղինձի (II) աղերու լուծոյթները եւ անոնցմէ անջատուող բիւրեղահիդրատները՝ Cu(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>• 6H<sup>2</sup>O, CuSO<sub>4</sub>•5H<sub>2</sub>O, CuCl<sub>2</sub>•2H<sub>2</sub>O եւ այլն գունաւոր են (երկնագոյնէն կապոյտ), անջուր Cu(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub> եւ CuSO<sub>4</sub> սպիտակ են։

Պxin4y (II) կ'առաջացնէ բազմաթիւ կոմպլեքսային միացութիւններ, որոնցմէ ամոնիակատները [Cu(NH<sub>3</sub>)<sub>4</sub>]SO<sub>4</sub>,[Cu(NH<sub>3</sub>)<sub>2</sub>]SO<sub>4</sub> եւ այլն ունին արդիւնաբերական նշանակութիւն։

: <math>~\mathsf{ 2Cu + 4CH_3COOH + O_2\longrightarrow \ [Cu_2(H_2O)_2(CH_3COO)_4]}</math>

: <math>~\mathsf{ Cu \xrightarrow{NH_3\cdot H_2O, O_2}\ [Cu(NH_3)_2]OH\rightleftarrows \ [Cu(NH_3)_4](OH)_2}</math>

Պղինձի միացութիւնները թունաւոր են։ Այլ մետաղներու հետ կ'առաջացնէ համաձուլուածքներ եւ ներմետաղական միացութիւններ։

Ծծումբի գոլորշիներուն մէջ՝ ան կ'այրի:
:: <math>\mathsf{Cu + S \rightarrow CuS}</math>

Դիւրութեամբ կը վերականգնուի.
:: <math>\mathsf{CuO + CO \rightarrow  Cu + CO_2}</math>

== Կիրառութիւն ==
<gallery mode="blocked" heights="160px">
ARS copper rich foods.jpg|Պղինձով հարուստ մթերքներ
Copper utensils Jerusalem.jpg|Պղինձէ ամանեղէն
Kupferfittings 4062.jpg|Պղինձէ խողովակներու միացման մասեր
</gallery>

Պղինձը լայն կիրառութիւն ունի։ Պղինձէն կը պատրաստեն հաղորդալարեր, մալուխ, ելեկտրակոնդակդներ, գործիքներ, ջերմափոխանակիչներ, կոփածոյ եւ ձուլածոյ արձաններ, զարդեր, գեղարուեստական եւ կենցաղային իրեր եւն։ Արտադրուող պղինձի 30-40% ֊ն կ'օգտագործուի պղինձի համաձուլուածքներ ստանալու համար։

Պղինձի միացութիւնները կ'օգտագործուին անօրգանական ներկեր, արհեստական [[մետաքս]] ստանալու, բոյսերու հիւանդութիւններու, գիւղատնտեսական վնասատուներու դէմ պայքարելու համար, կաշիի եւ մորթիի արդիւնաբերութեան մէջ, ինչպէս նաեւ որպէս խթանիչներ։

Բժշկութեան մէջ կ'օգտագործեն պղնձի սուլֆատը, նիդրատը որպէս հականեխիչ, եւ տրախոման ու շաղկապենաբորբը բուժող միջոց։

Պղինձը լայնօրէն կ'օգտագործուի ելեկդրադեքնիքային, տաքացման, մեքենաշինութեան մէջ։ Միացութիւններէն աւելի կարեւոր է պղնձարջասպը՝ CuSO<sub>4</sub> . 5H<sub>2</sub>O, որ կ'օգտագործուի գիւղատնտեսութեան մէջ, որպէս վնասատուներու դէմ պայքարի միջոց։

== Արտադրութիւն ==
[[Պատկեր:Chuquicamata-002.jpg|մինի|աջից|240px|Չիլիի խոշորագոյն հանքավայրը Չուքիքամաթային մէջ է]]
{| class="wikitable sortable"
|- bgcolor="#ececec"
!  !! Երկիր !! 2014-ի պղինձի <br />արտադրութիւն<br>(հազար թօն)

|-
|1|| {{flagicon|Chile}} [[Չիլի]]||align="right"|	5 750
|-
|2|| {{flagicon|China}} Չինաստան||align="right"| 1 760
|-
|3|| {{flagicon|Peru}} Փերու||align="right"| 1 380
|-
|4|| {{flagicon|United States}} [[ԱՄՆ|Միացեալ Նահանգներ]]||align="right"| 1 360
|-
|5|| {{flagicon|Congo, Democratic Republic of the}} Քոնկոյի Տեմոքրաթական <br />Հանրապետութիւն||align="right"| 1 030
|-
|6|| {{flagicon|Australia}} [[Աւստրալիա]]||align="right"| 970
|-
|7|| {{flagicon|Russia}} Ռուսիոյ Դաշնութիւն||align="right"| 742
|-
|8|| {{flagicon|Zambia}} [[Զամպիա]]||align="right"| 708
|-
|9|| {{flagicon|Canada}} [[Քանատա]]||align="right"|	696
|-
|10|| {{flagicon|Mexico}} Մեքսիքոյ||align="right"| 515
|-
||| Այլ երկիրներ||align="right"| 3 600
|-
||| Աշխարհ||align="right"| 18 500
|}

== Պղինձածածկ տանիքներ ==
<gallery mode="blocked" heights="160px">
Paris Opera Garnier Toit.jpg
Strasbourg Pontonniers21.JPG
Speyerer Dom Dach.jpg
Cathedrale-de-Strasbourg-IMG 1359.jpg
</gallery>

== Տե՛ս նաեւ ==
*[[Պրոնզէ դար]]
*[[Պարբերական աղիւսակ]]
*[[Պղնձի համաձուլուածքներ]]
*[[Պրոնզ]]
*[[Արոյր]]

== Գրականութիւն ==
*Данные на начало XX века ։ Медь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* {{ռուսերէն գիրք|автор=Спиридонов А. А.|заглавие=В служеньи ремеслу и музам|место=М.|издательство=[[Металлургия (издательство)|Металлургия]]|издание=2-е изд|год=1989|серия=[[Научно-популярная библиотека школьника]]|страниц=176|isbn=5-229-00355-3|тираж=50000|ref=Спиридонов}}
* {{ռուսերէն գիրք|автор=Фримантл М.|заглавие=Химия в действии|место=М.|издательство=«Мир»|год=1991|том=2}}
* {{Ռուսերէն գիրք|автор=Р. А. Лидин, В. А. Молочко, Л. Л. Андреева.|заглавие=Химические свойства неорганических веществ|издательство=«Химия»|год=2000|страницы=286}}

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cu/key.html Медь на Webelements]
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb029.htm Медь в Популярной библиотеке химических элементов]
* [http://www.cu-ru.ru/ Российский Центр Меди, некоммерческий]
* [http://www.uralgold.ru/otherPI_Cu_Pb_Zn.html Медь в месторождениях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928011841/http://www.uralgold.ru/otherPI_Cu_Pb_Zn.html |date=2007-09-28 }}
* [http://www.copperinfo.org/ Некоммерческий ресурс о меди (eng)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205055011/http://www.copperinfo.org/ |date=2008-12-05 }}
{{Սեղմ Պարբերական Աղիւսակ}}